Ақымақ тойынса, туысқанын танымайды
Ақылды тойынса, тәубесінен жаңылмайды.

Негізгі мағынасы

Ақымақ тойынса, яғни қолы жетіп, жағдайы түзелсе, жақын туысын да танымай кетеді. Ақылды адам тоқшылыққа жетсе де, тәубесін ұмытпайды, бұрынғы күнін есте ұстап, барына шүкір етеді. Мақал адамның шын мінезі жоқшылықта емес, молшылықта ашылады дейді: тоқтықта кім кім екені білінеді. Молшылық ақымақты мастандырады, ақылдыны байсалды етеді. «Тойыну» мұнда тек тамақ туралы емес: байлық, лауазым, атақ та адамды «тойдырады».

Образдар мен теңеулер

Мақалдың ортасында тоқ қарынның суреті тұр. Ашаршылық пен жұт көрген қазақ үшін тоқтық — үлкен сый, оны мақтанға емес, шүкірге айналдыру — адамгершілік белгісі. «Туысқанын танымайды» — үзілген туыстықтың бейнесі: байыған кісі кедей туысының сәлемін алмай, есігін ашпайды. «Тәубе» — Алла алдында кішірейіп, барға шүкір ету, өзін тежеу. «Жаңылмайды» — адаспайды, ұмытпайды. Екі жол бірдей басталып, «танымайды» мен «жаңылмайды» ұйқасымен түйінделеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды байып, лауазымға жетіп, жақындарынан қол үзген адам туралы сын ретінде айтады. Табысқа жеткен жасқа ескерту ретінде де қолданылады: тәубеңді ұмытпа. Интонациясы — ащы сын немесе байсалды кеңес. Уақыт таппай, бір рет келе алмаған туысқа бірден таңу әділетсіз болар. Мысалы: «Бастық болғалы ауылға бір соқпайды. Ақымақ тойынса, туысқанын танымайды деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Қалада байыған жігіт ауылдағы ағасының тойына келмей, ақша ғана жібереді. Ауыл үлкендері мақалды айтып, бастарын шайқайды.
— Мол өнім алған диқан бірінші болып жесір көршісіне бір қап ұн апарады; ақсақал оны тәубесінен жаңылмаған ақылды адам деп мақтайды.
— Ұлы алғашқы жалақысын алғанда, анасы оған мақалдың екінші жолын айтып, ағайынды ұмытпауды тапсырады.