Ақымақ күлкіге тоймайды,
Жалқау ұйқыға тоймайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам бойындағы екі жаман әдетті салыстырып көрсетеді: ақымақ кісі орынсыз күлкіге, бос ермекке әуес болады, ал жалқау адам ұйқыны жақсы көріп, жұмыстан қашады. Тура мағынасында да, астарлы мағынасында да ойсыз күлкі мен шектен шыққан ұйқы адамның абыройын түсіріп, өмірін босқа өткізуге алып келеді. Мақал адамды салмақты болуға, уақытты бағалауға, іс пен тәртіпке үйренуге шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «күлкі» — тек шаттық емес, орынсыз бос күлкі, жеңілтектік белгісі. «Тоймайды» сөзі адамның тойымсыз әуестігін білдіреді, яғни бір нәрсеге шектен тыс берілуін көрсетеді. Ал «ұйқы» — демалыс қана емес, жалқаулықтың бейнесі. Осы арқылы халық ақылсыздық пен еріншектікті бір қатарға қойып, екеуінің де адамды төмендететінін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал әсіресе оқу мен жұмыс тәртібіне қатысты айтылады. Мысалы, студент сабаққа дайындалмай, уақытын телефон қарап, күліп-ойнаумен өткізіп жүрсе, ал таңертең тұра алмай, үнемі ұйықтай берсе, үлкендер осы мақалмен ескерту жасайды. Яғни адам бос әдетке емес, пайдалы іске үйір болуы керек.
Jalqaý uıqyǵa toımaıdy.