Ақылдымен сөйлессең,
Ақылыңа ақыл қосылар.
Ақымақпен сөйлессең,
Өз ақылың тосылар.

Негізгі мағынасы

Ақылды адаммен әңгімелессең, өз ақылыңа жаңа ой қосылады, ақымақпен сөйлессең, бар ақылың да тұйыққа тіреледі. Мақал сұхбаттастың әсерін көрсетеді: ойлы кісімен сөйлесу ойды толықтырады, жаңа көзқарас ашады. Ақымақпен сөз таластыру пайда бермейді: ол дәлел тыңдамайды, бос сөзге тартады, сен не айтарыңды білмей, тосылып қаласың. Мақал сұхбаттасты таңдай білуге, ақымақпен бекер айтыспауға шақырады.

Образдар мен теңеулер

Мақал есеп тәрізді құрылған: ақылдымен сөйлессең — ақыл қосылады, ақымақпен сөйлессең — ақыл тосылады. Тосылу — сөз таппай, кідіріп қалу, тұйыққа тірелу, айтыскер ақын да қарсыласына жауап таппағанда «тосылып қалды» дейді. Төрт тармақ екі жұпқа бөлінеді, әр жұпта шарт пен нәтиже бар. «Қосылар» мен «тосылар» ұйқасы қарама-қарсы мағынаны бір ғана дыбыспен ажыратып, құлаққа ұтымды естіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Дос таңдау, кіммен араласу туралы әңгімеде жасы үлкен адам балаға кеңес ретінде айтады. Кейде бос дауға кірісіп кеткен адамға «қой, ақымақпен сөйлессең, өз ақылың тосылар» деп тоқтау салады. Біреудің көзінше оны ақымақ деп атау үшін қолдану дөрекі. Мысалы: «Ауылдағы ұстаздың үйіне жиі барып тұр. Ақылдымен сөйлессең, ақылыңа ақыл қосылар».

Қолданылу жағдаяттары

— Жазғы демалыста ауылға барған жеткіншек қария көршісімен күнде әңгімелесіп, көп нәрсе үйреніп қайтты.
— Базарда себепсіз дау шығарған адаммен сөз таластырып тұрған ағасын інісі қолынан тартып, ары алып кетті.
— Пікірсайыс үйірмесіне жазылған оқушы тәжірибелі жетекшімен сөйлесудің пайдасын анасына айтып берді.