«Аш ақылымен тоқ болмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қарны аш адам ақылымен, ойымен тойып кетпейді: қанша білімді, қанша тапқыр болсаң да, ашыққанда нан керек. Мақал құр ақыл мен нақты тірліктің арасын ажыратады. Біріншіден, ақыл іске асқанда ғана пайда береді: жоспар құрып, кеңес тыңдап, бірақ қимылдамаған адамның қазаны бос қалады. Екіншіден, аш адамға насихат айтудан бұрын оның қажетін өтеу керек: тойған адам ғана ақыл тыңдай алады.
Образдар мен теңеулер
Мақалда екі қарама-қарсы ұғым бетпе-бет қойылған: «аш» пен «тоқ». Олардың арасына күтпеген үшінші сөз — «ақыл» кірген. Тамақтың орнын ақылмен толтыру мүмкін емес екені әрі күлкілі, әрі ащы көрінеді. Көшпелі тұрмыста жұт пен қытлық жылдары аз болмаған; ондайда шешен сөз де, дана кеңес те малдың, азықтың орнын баса алмаған. «Тоқ» сөзі қазақ ұғымында жай тойғандық емес, тұрмыстың қамсыздығын да білдіреді: «тоқ үй», «тоқшылық».
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреу іс-әрекеттің орнына сөз көбейтіп, жоспар құрып, ақыл айта бергенде, оны нақты іске шақыру үшін айтылады. Мұқтаж адамға тек кеңес беріп, қол ұшын бермейтіндерді сынағанда да келтіріледі. Ой еңбегімен айналысатын адамды мазақтау үшін қолдану — орынсыз. Мысал: «Ақылдың бәрін айттың, енді бір қап ұн әкеліп бер. Аш ақылымен тоқ болмайды».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылға жаңа көшіп келген жас отбасына ақыл айтып жатқан көршілерге қария алдымен отын мен азық жеткізу керегін айтты.
— Сауда жоспарын ай бойы сызып, бір де бір тауар сатпаған інісіне базардағы ағасы осы мақалды айтты.