Ақылдыны алысым деме,
Ақылсызды жақыным деме.

Негізгі мағынасы

Ақылды адамды алыс деп жатсынба, ақылсызды туысым, жақыным деп жаныңа тартып, оған арқа сүйеме. Ел ішінде адам көбіне ру мен туыстығына қарап бағаланған, мақал осыған қарсы ой айтады: ақылды кісі бөтен болса да, кеңесі мен ісі арқылы туыстан артық жақын болады, ал ақылсыз туыс жақын болса да, қиын сәтте пайдасы тимейді, керісінше бәлеге итермелейді. Жақындықтың шын өлшемі — қан емес, парасат пен ниет.

Образдар мен теңеулер

Мақал алыс пен жақын деген кеңістік ұғымдарын адам қарым-қатынасына көшіреді. Көшпелі елде туыстық жеті атамен есептелген: жақын ағайын бір ауылда, бір қоныста отырып, жоқта жоқтасып, барда бөліскен. Жақыным деген сөздің салмағы ауыр, ол сенім мен міндетті білдірген. Мақал осы сенімнің соқыр болмауын ескертеді. Екі жол бірдей құрылған: ақылды — ақылсыз, алыс — жақын деген екі қарсылық қатар тұр, ал қайталанған деме сөзі тыйым үнін күшейтеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал іске серік, кеңесші, кейде дос таңдағанда айтылады; туысқа сеніп алданған адамға үлкендер осыны еске салады. Үні — салмақты кеңес, кейде ескерту. Ағайынды жалпы жамандау үшін емес, тек нақты іске қатысты айтқан абзал, әйтпесе туыстар ренжиді. Мысал: «Ақылдыны алысым деме, ақылсызды жақыным деме — шаруаңды ісін білетін адамға тапсыр».

Қолданылу жағдаяттары

— Шаруа қожалығын ашқан жігіт малын бос жүрген нағашы інісіне емес, мал дәрігерлігін жақсы білетін көрші ауылдың жігітіне сеніп тапсырады.
— Анасы жаңа көшіп келген көршінің сабырлы кеңесімен үй ішіндегі дауды шешіп, туған апасының ушықтырған сөзіне ермей қалады.