Ақылсыз сұрақ беріп,
Ақылды жауап күтпе.

Негізгі мағынасы

Сұраққа қарай жауап: ойланбай, мәнсіз, орынсыз қойылған сұрақтан ақылды жауап шықпайды. Мақал кінәні сұрақ қоюшының өзіне аударады. Жақсы жауап алғың келсе, алдымен сұрағыңды ойлап ал, нені білгің келетінін өзің анықта. Мұнда екінші бір астар да бар: ақымақ сұраққа ақылды кісі жауап бермей, үндемей қалуы мүмкін, мұның өзі де жауап. Сұрақтың сапасы әңгіменің сапасын белгілейді деген ой осы екі жолға сыйған.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі жолдың қарама-қарсы құрылысына сүйенеді: «ақылсыз сұрақ» — «ақылды жауап». Бір түбір екі рет қайталанып, алдыңғысы терістеліп тұр, сондықтан айырма бірден көзге түседі. Сұрақ пен жауап мұнда тұқым мен өнім сияқты: не ексең, соны орасың. Халық даналығында сөз өнері жоғары бағаланған, шешендер дауда сұрақты өткір қойып, қарсыласын тығырыққа тірейтін. Сол дәстүрде сұрақ қоя білу жауап бере білуден кем өнер саналмаған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды мұғалім, ата-ана, жетекші сабырмен, бірақ сәл мысқылдап айтады: сұрақты ойланбай қойған адамға «алдымен не сұрағың келетінін өзің біл» деген кеңес. Кейде мұны өзіне орынсыз сұрақ қойылған кісі жауап берудің орнына айтады. Шын білгісі келіп, сөз таба алмай тұрған балаға айту орынсыз — оның қызығушылығын сөндіреді. Мысалы: «Не істейін деп сұрайсың, алдымен не болғанын айтсаңшы. Ақылсыз сұрақ беріп, ақылды жауап күтпе».

Қолданылу жағдаяттары

— Дәрігер «Маған қандай дәрі ішу керек?» деп қана сұраған науқастан белгілерін толық айтуын өтінеді, қасындағы әпкесі мақалды еске салады.
— Шеберханаға «Машинам неге бұзылды?» деп, не болғанын айтпай келген көршіге шебер ағай күліп осы мақалды айтады.
— Жарысқа дайындалып жүрген балуан бапкерге «Қалай жеңемін?» деп жалпы сұрақ қояды; бапкер алдымен қай қарсылас, қай әдіс туралы екенін нақтылауды талап етеді.