Көкіректе ақыл болмаса,
Көз - шалбардың жыртығы.

Негізгі мағынасы

Көкірегінде ақылы жоқ адамның көзі ашық болғанымен, ол көргенінің мәнін ұқпайды: маңдайдағы екі көз шалбардағы тесіктен артық емес. Мақал көру мен түсінудің бір емес екенін айтады. Адам көп нәрсені көзімен шолып өтуі мүмкін, бірақ көргенін ой елегінен өткізбесе, одан сабақ алмаса, ол көз — жай ғана саңылау. Ақыл — ішкі көз, сырттағы көзге мағына беретін сол. Мақал әсіресе бәрін көріп тұрып, ештеңе ұқпайтын, тәжірибеден түйін шығармайтын кісіге айтылады.

Образдар мен теңеулер

Көкірек — қазақ түсінігінде ой мен сезімнің ордасы: «көкірегі ояу», «көкірек көзі» деген тіркестер содан шыққан. Шалбардың жыртығы — тесік, ол арқылы бірдеңе көрінгенмен, оның ешқандай қызметі жоқ, керісінше, ұқыпсыздық пен ұяттың белгісі. Мақал адамның ең қымбат мүшесінің бірін әдейі осындай қарапайым, тіпті күлкілі затқа теңейді: ақылсыз көз де киімдегі тесік сияқты ашық тұр, бірақ ештеңе ұқпайды. Дөрекі салыстыру ойды есте қалдырады, құлаққа тез жабысады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне үлкендер жасқа, ұстаз шәкіртке айтады: көп көріп, көп жүріп, ештеңе түйіп алмаған адамға ескерту ретінде. Сөздің өзі өткір, сондықтан оны бөтен адамға, әсіресе көпшілік алдында айту тікелей қорлау болып шығады. Жақын адамға жартылай қалжыңмен айтса, жарасады. Мысалы: «Шетелге он рет барып, бір жаңалық үйреніп қайтпадың ба? Көкіректе ақыл болмаса, көз — шалбардың жыртығы деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы қарт қалаға барып қайтқан немересінен не көргенін сұрайды, ол тек «үлкен үйлер көп» дейді; атасы күліп мақалды айтады.
— Мұражайға саяхаттан кейін мұғалім ештеңе есте сақтамаған оқушыларға жай көріп өту мен көріп түсінудің айырмасын түсіндіреді.
— Базарда жылдар бойы сауда жасап жүрген ағасы тауардың сапасын ажырата алмайтын інісіне күйіп-пісіп осы сөзді айтады.