Ақылды десе болар, сұрамай білгенді,
Жомарт десе болар, сұратпай бергенді.

Негізгі мағынасы

Сұрамай-ақ білетін адамды ақылды деп атауға болады, сұратпай-ақ беретін адамды жомарт деп атауға болады. Мақал екі қасиеттің шынайы өлшемін береді. Ақылды кісі жағдайды өзі аңғарады, біреуге не қажет екенін айтқызбай түсінеді. Жомарт кісі мұқтаж адамды қол жайып сұрауға мәжбүр етпейді, өзі байқап, өзі ұсынады. Екеуінің түбі бір: өзгені сезіну, көңіл бөлу. Сұраған соң берілген жақсылық та жақсы, бірақ сұратпай берілгені адамның намысын аяйды.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі жолдың бірдей құрылысына сүйенеді: «десе болар» тіркесі қайталанып, ақыл мен жомарттықты қатар қояды. «Сұрамай» мен «сұратпай» бір түбірден, бірақ мағынасы басқа: біріншісі — өзің сұрамай, екіншісі — өзгені сұратпай. Осы бір жұрнақ айырмасы екі қасиеттің бағытын көрсетеді: ақыл өзіне қарай, жомарттық өзгеге қарай бағытталған. Дала дәстүрінде қонақжайлық пен жомарттық ар ісі саналған, жолаушы сұрамай-ақ дастарқанға шақырылған. Мақал осы әдептің негізін ашады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреудің ойлы, мырза мінезін мақтағанда айтады: айтқызбай көмек берген көршіні, жағдайды өзі түсінген жолдасты. Кейде жеңіл сын ретінде де қолданылады: бәрін бірнеше рет түсіндіртетін не сұрағанда ғана көмектесетін адамға. Мысалы: «Анамның ауырып жатқанын естіп, айтпасам да дәрі алып келіпті. Жомарт десе болар, сұратпай бергенді».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жалғызбасты әйелдің отыны таусылғанын байқаған көршісі ештеңе сұратпай бір арба отын түсіріп кетеді; ауылдастары мақалды айтады.
— Ас үйде шешесінің шаршағанын көрген ұл айтқызбай ыдыс жуып қояды; әкесі оны мақалдың алғашқы жолымен мақтайды.
— Жолда дөңгелегі жарылған жүргізушіге өтіп бара жатқан көлік өзі тоқтап көмектеседі; жолаушы мақалды еске алады.