Ақылың болса, ақылға ер,
Ақылың болмаса, нақылға ер.

Негізгі мағынасы

Өз ақылың жетсе, соған сүйен, ақылмен шеш; ал ақылың жетпесе, нақылға ер, яғни бұрынғылардың сыналған үлгісіне, дана сөзіне, тәжірибелі адамның өнегесіне сүйен. Мақал адамды кемсітпейді, керісінше әркімге жол көрсетеді: ешкім бәрін білмейді, білмеген жерде өзіңше ойдан шығарғанша, ел сынаған жолмен жүрген қауіпсіз. Нақыл мұнда халық даналығы, ата-баба салты, көпшілік қабылдаған тәртіп. Мақалдың өзі де сондай нақыл болғандықтан, ол өзіне-өзі сілтеп тұрғандай.

Образдар мен теңеулер

Ақыл мен нақыл — дыбысы ұқсас, бірақ мағынасы бөлек екі сөз. Ақыл — адамның өз ойлау қабілеті; нақыл — араб тілінен келген, біреуден біреуге жеткен сөз, үлгі, өнеге. Көшпелі елде жазба кітап аз болған кезде білім ауызша — нақыл, мақал, шежіре түрінде — атадан балаға жеткен. Қос жолдың құрылымы бірдей: болса — ер, болмаса — ер. Бір ғана сөз өзгеріп, екі түрлі жол ұсынады, бұл ұқсастық мақалды есте сақтауға жеңіл етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды тәжірибесіз жасқа, жаңа іс бастаған адамға кеңес ретінде, кейде өз ойын тым жоғары қойып, үлкенді тыңдамайтын адамға ескерту ретінде айтады. Үні — жайлы ақыл. Ақылың жоқ деп бетке айтқандай естілмеуі үшін оны жалпы түрде айтқан абзал. Мысал: «Ақылың болса, ақылға ер, ақылың болмаса, нақылға ер. Бірінші рет ет асып жатсаң, апаңның айтқанымен жаса».

Қолданылу жағдаяттары

— Алғаш рет қой қырқуға шыққан жас жігіт өз тәсілін ойлап таппай, ауылдың тәжірибелі қырқымшысының істегенін қайталайды.
— Тойға дайындалып жатқан жас отбасы қонақ күтудің жөнін білмей, үлкендерден салтты сұрап, соған сай жасайды.