Үйге кірген құр шықпас,
Көрге кірген тірі шықпас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: үйге кірген адам қолын құр қайтармайды, яғни қонаққа дәм беріліп, сый көрсетіледі; ал көрге кірген адам тірі шықпайды, өйткені ол — қайтарсыз жер. Астарлы мағынасы: адам бұл дүниеде қонақ сияқты, өмір уақытша, сондықтан тіршілікте сыйластық сақтап, бергеніңді аяма, ал өлімнің ақиқатын ұмытпа деген ой жатыр. Мақал адамды жомарттыққа, қонақжайлыққа және өмірдің өткіншілігін сезінуге үндейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «үй» — тіршілік пен береке орнаған орын, адам араласатын орта. «Құр шықпау» — қолдау көріп, дәм-тұз тату, құрметке ие болу деген белгі. Ал «көр» — өлімнің символы, қайтып оралу жоқ мекен. Осы екі қарама-қарсы образ арқылы халық өмір мен өлімді, үміт пен түбегейлі тоқтауды салыстырып көрсетеді. Тілдік өрнегі қысқа болса да, ойы салмақты.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал үйге келген қонақты жылы қарсы алып, дәм ұсынып, құрмет көрсету керек дегенде айтылады. Мысалы, ауылдағы бір үйге алыс туыс келсе, үй иесі қолындағы барын шығарып, шай беріп, ет асса, үлкендер осы мақалмен «қонақ құр қайтпасын» деп жатады. Сонымен бірге ол адамға өмірдің қысқалығын еске салып, әр күнді қадірлеуге шақырады.
Kórge kirgen tiri shyqpas.