Ақылдының алдымен жүр,
Ақымақтың артымен жүр.

Негізгі мағынасы

Ақылды адамның алдында жүру қауіпті емес: ол арқаңнан соқпайды, қателессең, ескертіп, жөн сілтейді. Ал ақымақты алдыңа салып, артынан жүрген жақсы: оның не істеп жатқанын көзіңмен көріп отырасың, арқаңды оған сеніп бермейсің, ол сүрінген жерден өзің сақтанасың. Мақал адамға сенім оның ақылына қарай берілетінін айтады. Ақымақтың артынан жүруді оның қателігін көріп, сабақ алу деп те түсіндіреді: оның басқан шұңқырына сен баспайсың.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың өзегі — жолдағы орын: кім алда, кім артта. Көшпелі тұрмыста жолаушылар бір ізбен, бірінің артынан бірі жүрген; арттағы адам алдағыны көріп отырады, ал алдағы адам артындағының не істеп жатқанын көрмейді. Сондықтан арқаңды кімге беру — сенімнің белгісі. Ақылдыға арқаңды бересің, ақымақты көз алдыңда ұстайсың. «Алдымен — артымен», «ақылды — ақымақ» деген қос қарсылық және бір дыбыстан басталған сөздер мақалды есте тез қалдырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал біреумен бірге іске, жолға шығарда кімге қалай сенуге болатынын айтқанда қолданылады. Үлкен кісі жасқа жеңіл ескерту ретінде айтады: дана кісіге сен, ал ойсыз адамнан көзіңді алма. Мысалы: «Ол жігітке көліктің кілтін берме, ақылдының алдымен жүр, ақымақтың артымен жүр». Біреудің бетіне тура айтса, ақымақ атанған кісі қатты ренжиді, сондықтан көбіне жанама, жалпы ой ретінде айтылады.

Қолданылу жағдаяттары

— Тауда мал іздеген әке ұлына: тәжірибелі шопанға сеніп, алдымен еркін жүре бер, ал анау ұшқалақ жігітті алдыңа салып, көзден таса қылма деп осы мақалды айтады.
— Жылқы сатуға серік болмақ болған мақтаншақ көршіге ақсақал малды сеніп тапсырмай, өзі қасында жүріп, оның ісін бақылап отырады.
— Мектеп жорығында мұғалім тентек оқушыны өз алдына салып, одан көз алмай жүреді, ал топтың соңын тәжірибелі жетекшіге сеніп тапсырады. Түнде балаларға осы мақалды түсіндіреді.