«Ашуың келсе, аузыңды жап.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ашуың келгенде аузыңды жап, яғни сөйлеме, тіліңді тый. Ашу үстінде айтылған сөз көбіне ауыр, әділетсіз, кейін қайтып алуға болмайтын сөз болады. Мақалдың кеңесі қарапайым әрі нақты: ашуды жеңу қиын болса, ең болмаса оны сөзге айналдырма. Үндемей тұрған адам уақыт ұтады, ашуы басылып, ақылы орнына келеді. Халық айтылған сөзді атылған оққа теңейді: оқ та, сөз де қайтып оралмайды, ал ашумен айтылған сөздің зардабы ұзаққа созылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың күші — оның тұрмыстық, тіпті денелік нақтылығында. Ол сабыр сақта деп жалпы айтпайды, аузыңды жап деп нақты қимыл көрсетеді. Сөзге үлкен мән берген елде тіл адамды көтереді де, жығады да: «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады» деген сөз бар. Ашу мен ауыздың қатар тұруы ашудың ең алдымен тілден шығатынын білдіреді. Шартты құрылым — келсе, жап — оны ережедей есте сақтауға жеңіл етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды балаларға, жасөспірімдерге, ашушаң досқа қысқа ескерту ретінде айтады. Ата-ана ұрысып қалған ағайынды балаларға, жаттықтырушы төрешімен таласқан ойыншыға айта алады. Үні — қатаң емес, қамқор кеңес. Әділетсіздікке қарсы үн қату керек жағдайда, мысалы біреу қорланып жатса, мақалды үндемеудің сылтауы ету орынсыз. Мысал: «Ашуың келсе, аузыңды жап, ертең сабырмен айтасың».
Қолданылу жағдаяттары
— Мектепте сыныптасы мазақтағанда бала қатты сөз айтпақ болады, бірақ досы иығынан ұстап, кейін мұғалімге айтайық дейді.
— Отбасылық дау кезінде әкесі ұлына ауыр сөз айтуға оқталады да, тоқтап, сыртқа шығып, ауыл шетін бір айналып келеді.