Ақымақпен астаспа,
Ақылдымен қастаспа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адаммен араласуда ақылға жүгінуді үйретеді. Ақымақпен астаспа дегені — ойсыз, салдыр-салақ, сөзі мен ісі үйлеспейтін адамға тым жақындап, оның теріс ықпалына ерме дегені. Ақылдымен қастаспа дегені — парасатты, көреген, елге пайдалы адамға қарсы шықпа, өйткені ондай кісімен тартысудың пайдасы жоқ, ақылға қарсы тұру өзіңді ұтылдырады. Мақалдың астарында кісіні мінезіне қарай танып, орынды орта таңда деген өсиет бар.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «астасу» — жай ғана бірге болу емес, бір ойға, бір жолға еріп кету мағынасын білдіреді. Ал «қастасу» — бетпе-бет келіп, дауласу, қарсы тұру. Ақымақ пен ақылды екі қарама-қарсы бейне ретінде алынған: бірі — адасудың, екіншісі — парасаттың символы. Халық осы қысқа сөз арқылы адамға кіммен жақын дос, кіммен алыс болу керегін меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе әлеуметтік ортада, жұмыс ұжымында, достық таңдауда маңызды. Мысалы, бір адам үнемі өсек айтып, жауапсыз әрекетке итермелесе, оған ермеу керек; ал тәжірибелі, білімді әріптестің кеңесіне қарсы шығып, өз дегеніңді қуа берсең, зиян шегесің. Сондықтан мақал адамды салмақпен сөйлеп, орынды ортаны таңдауға шақырады.
Aqyldymen qastaspa.