Ақылдыға айтқан сөз жөнін табар,
Ақымаққа айтқан сөз далада қалар.

Негізгі мағынасы

Ақылды адамға айтылған сөз жерде қалмайды: ол оны тыңдап, ойланып, қажетін алып, ісіне жаратады. Ақымаққа айтылған сөз құлағынан өтпей, иесіз далада қалып қояды. Мақал сөздің құны тыңдаушыға да байланысты екенін еске салады. Кеңесті қабылдай білу де ақылдың белгісі: ақылды кісі өзіне айтылған сынды да пайдаға айналдырады, ал ақымақ жақсы ақылдан да ештеңе алмайды. Сонымен қатар мақалда сөзді кімге айтатыныңды таңдай біл деген ишара да бар.

Образдар мен теңеулер

Сөз мұнда жолға шыққан жолаушы сияқты: біреуі «жөнін табады», яғни баратын жеріне жетеді, енді бірі адасып, далада қалып қояды. Дала қазақ үшін кең, бірақ иесіз кеңістік: онда қалған нәрсе қараусыз, ешкімге керексіз болып шығады. «Жөнін табар» мен «далада қалар» қарама-қарсы қойылған, екі тармақ бір үлгімен құрылып, «табар — қалар» деп үндеседі. Ақылды мен ақымақ сөздерінің дыбыстық үндестігі де қарсылықты айқындай түседі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Кеңес тыңдамайтын адам туралы күйінішпен, кейде өзін жұбату үшін айтылады: «айттым, ұқпады, енді өзі білсін». Сондай-ақ біреуге ақыл айтпас бұрын, оның тыңдауға дайын-дайын еместігін бағамдауға шақырады. Адамның көзінше оны ақымақ деп атау үшін қолдану дөрекі естіледі. Мысалы: «Көршіге үш рет ескерттім, бәрібір қақпаны ашық қалдырады. Ақымаққа айтқан сөз далада қалар деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл ақсақалы екі жасқа бірдей кеңес берген еді: бірі тыңдап, қыстауын ерте жөндеді, екіншісі мән бермей, боранда қысылды.
— Жаттықтырушы балуанға қате қимылын көрсетті, ол келесі жаттығуда-ақ түзетіп шықты, бапкер ризалығын жасырмады.
— Базарда сатушы жас көршісіне тауарын құрғақ жерге қой деп айтқан еді, ол тыңдамай, жаңбырдан кейін зиян шекті.