Ақылдассаң - шешерсің,
Ақылдаспасаң - кем кесерсің.

Негізгі мағынасы

Ақылдассаң, шешім табасың; ақылдаспасаң, кем кесесің, яғни қате жасап, кейін түзете алмайсың. Мақал кеңестің құнын айтады: бір бастың ойынан көп бастың ойы кең. Ақылдасқан адам мәселені жан-жағынан көріп, түйінін шешеді. Ал өз бетінше, асығыс шешім қабылдаған кісі матаны кем кескен тігіншідей: кейін қанша өкінсе де, кесілген жерді қайта ұзарта алмайды.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың екі жолы екі әрекетке құрылған: шешу мен кесу. Шешу — түйінді, байлауды ақырын ағыту; ақылдасу да күрделі мәселенің түйінін тарқатады. Кесу — бір сәттік, қайтарылмайтын әрекет. «Кем кесу» — матаны, теріні, былғарыны қажетінен қысқа кесу; тігінші, етікші, ер шебері үшін бұл ең үлкен қате. Қазақтың «Жеті рет өлшеп, бір рет кес» деген сөзі де осы тәжірибеден. «Шешерсің — кесерсің» ұйқасы екі жолды бір-біріне қарсы қояды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Үлкен шешім алдында тұрған адамға кеңес ретінде, не жалғыз шешім қабылдап, қателескен кісіге кейін өкінішпен айтылады. Отбасы, ауыл жиналысы, бірлесіп атқаратын іс кезінде кеңесудің маңызын көрсеткенде жиі қолданылады. Мысалы: «Үй алмас бұрын бәрімізбен сөйлес. Ақылдассаң — шешерсің, ақылдаспасаң — кем кесерсің».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жас отбасы үй салмақ болғанда, атасы тәжірибелі шеберлермен ақылдасуды ұсынып, мақалды айтты.
— Той дайындығында бір кісі ешкімге айтпай тамақ тапсырыс беріп, қонақтарға жетпей қалды. Апасы кейін мақалды еске салды.