Ақылдыға ар қымбат,
Ақымаққа жан қымбат.
«Ақылдыға ар қымбат, Ақымаққа жан қымбат.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылды адамға ар қымбат, ақымаққа жан қымбат. Ақылды кісі үшін ең бағалы нәрсе — абырой, намыс, ұят; ол басын қатерге тіксе де, арын сатпайды. Ақымақ өз жанын, денесінің амандығын, бас пайдасын бәрінен жоғары қояды; қорқынышты немесе тиімді сәтте ұятсыз іске де барады. Мақал адамның шын бағасы сын сәтте көрінетінін айтады: қиын жағдайда біреу арын, біреу жанын таңдайды. Жан мұнда өмірдің өзі ғана емес, бас қамы, жеке жайлылық деген кең мағынада.
Образдар мен теңеулер
Ар мен жан — қазақ дүниетанымындағы екі үлкен құндылық. Халық «Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы» деп, ардың жаннан да биік екенін айтқан. Мақал осы өлшемге сүйеніп, адамдарды екі топқа бөледі. Қымбат сөзі сауда тілінен алынған: базарда әркім өзіне қымбат нәрсені сатпай сақтайды. Қос жолда тек бірінші сөздер ауысады — ақылды мен ақымақ, ар мен жан — бұл қарсылықты айқындай түседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды намысын қорғап, қиын жағдайда әділ жол таңдаған адамды мақтағанда немесе бас пайдасы үшін уәдесін бұзған адамды айыптағанда айтады. Үні — салмақты баға. Денсаулығын, өмірін сақтаған адамды ақымақ деп кінәлау үшін айту орынсыз: жанды сақтау жаман емес, мақал тек ардың жаннан жоғары тұрғанын айтады. Мысал: «Ақылдыға ар қымбат, ақымаққа жан қымбат, ол жұмыстан шығып кетсе де, жалған құжатқа қол қоймады».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл мектебінде директор баға қосуды сұрағанда, мұғалім жұмысынан айырылу қаупіне қарамай, жалған баға қоюдан бас тартады.
— Жас күрескер жеңісті сатып алуды ұсынған адамды қуып шығады; жаттықтырушысы оның ісін бүкіл командаға үлгі етеді.
Aqymaqqa jan qymbat.