«Айла алтау, ақыл жетеу.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Айла алтау болса, ақыл жетеу: айла-тәсіл қанша көп болса да, ақыл одан бір қадам алда. Мақал айла мен ақылды салыстырады. Айла — қулық, тапқырлық, ептілік; ол біреуді алдауға да, қиындықтан шығуға да жарайды. Ақыл — кең ой, байыптылық, істің түбін көру. Айлакер адам қанша тәсіл ойласа да, ақылды кісі оның бәрін аңғарып, тағы бір амалын табады. Қулыққа сенгеннен гөрі ақылға сенген артық, өйткені ақыл айланы жеңеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өзегі — сандар. Алты мен жеті қатар тұр, жеті бір ғана артық, бірақ сол бір артықтық шешуші. Жеті саны қазақ ұғымында ерекше: жеті ата, жеті қазына, жеті шелпек, апта да жеті күн. Сол себепті ақылдың жетеу аталуы оған толықтық, кемелдік белгісін береді, ал айланың алтауы — көп, бірақ толымсыз. Санмен өлшеу мақалды есептің жауабындай айқын етеді: салыстыруға ешқандай түсіндірме қажет емес.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің айласын ашып, жеңіп шыққан ақылды адамды мақтағанда немесе қулыққа сеніп жүрген адамға ескерту ретінде айтады. Үні — салмақты, кейде жеңіл әзіл. Тоғызқұмалақ, шахмат сияқты ойындарда да айтылады. Мысал: «Айла алтау, ақыл жетеу, ол бәрімізді алдадым деп ойлады, бірақ ағамыз бәрін алдын ала біліп отырды».
Қолданылу жағдаяттары
— Тоғызқұмалақ ойнап отырған ата немересінің тұзақ құрғанын аңғарып, бір жүрісімен оның бүкіл жоспарын бұзады.
— Базарда саудагер ескі көлікті жаңа деп сатпақ болғанда, сатып алушы ағасы құжатын тексеріп, алдауды бірден әшкерелейді.