Ақылды арын қорғайды,
Сараң малын қорғайды.

Негізгі мағынасы

Ақылды кісі арын, намысын қорғайды, сараң кісі малын қорғайды. Әр адам ең қымбат деп білгенін күзетеді, сондықтан не қорғағанына қарап, оның кім екенін тануға болады. Ақылды адам үшін малдан ар қымбат: керек болса, малын беріп, арын сақтайды. Сараң адам үшін керісінше: малынан айырылмас үшін арынан да, досынан да безеді. Мақал осы екі таразыны қатар қойып, тыңдаушыны өз таңдауы туралы ойлантады.

Образдар мен теңеулер

Қазақтың «Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы» деген сөзі осы мақалмен үндес: мал жанға, жан арға құрбан. Көшпелі елде мал — тіршіліктің негізі, оны ұрыдан, қасқырдан, жұттан күзеткен. Сараң кісі осы күзетті тым асырып, малды жаннан да, ардан да жоғары қояды. «Қорғайды» етістігі қайталанып, бір әрекеттің екі түрлі мақсатқа бағытталғанын көрсетеді. Ақылдының қарсысына ақымақ емес, сараң қойылуы тосын: сараңдықтың өзі ақылсыздық деген ой осыдан туады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ақшаны, мүлікті ар мен абыройдан жоғары қойған кісіні сынағанда, не намыс үшін шығынға барған адамды мақтағанда айтылады. Үнемшіл, ұқыпты адамға айтуға келмейді: ол сараң емес. Мысалы, әкесі ұлына: «Көршіңе қарызыңды уақытында қайтар. Ақылды арын қорғайды, сараң малын қорғайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Бір кісі жыртысқа шығындамау үшін туысының тойына бармай қалды. Ауылдың қариясы мақалды айтып, басын шайқады.
— Базарда сатушы қате есептеп, артық ақша алғанын байқап, сатып алушыны қуып жетіп қайтарды. Қасындағы әріптесі мақалды айтып, оны мақтады.