Ақыл - дария, алсаң да таусылмайды.
Жер - қазына, қазсаң да таусылмайды.

Негізгі мағынасы

Ақыл дарияға теңеледі: одан қанша алсаң да, тартылмайды. Жер — қазына: қанша қазсаң да, байлығы бітпейді. Мақал адамның екі сарқылмас көзін қатар қояды: ішкі қазына — ақыл, сыртқы қазына — жер. Біріншісі ойлану мен үйренуден, екіншісі еңбектен өнім береді. Екеуі де сараңдықты емес, жұмсауды, игеруді қалайды: ақылды бөліскен сайын, жерді өңдеген сайын пайдасы көбейе береді. Мақалда ақыл мен еңбекке деген халықтың сенімі айқын көрінеді.

Образдар мен теңеулер

Дария — үлкен өзен, кейде теңіз. Дала адамы үшін су — тіршілік көзі, ал өзен бойы — қыстау мен егістің орны. Шелекпен дариядан су алғанда, оның деңгейі азаймайтынын әр малшы білген. Жердің қазына екені де қазаққа таныс: жайылым, шабындық, бұлақ, кен — бәрі жерден. Мақалдың екі жолы бірдей құрылымда, бір-бірінің айнасы сияқты: «алсаң да» мен «қазсаң да», ақыл мен жер, дария мен қазына қатар қойылып, бір-бірін күшейтеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Білімге, ғылымға, жерді игеруге, егін мен бау-бақшаға шақырғанда айтылады. Мұғалім, ауыл ақсақалы, шаруа қожалығының иесі жиі қолданады. Салтанатты, сенімді үнмен айтылады. Табиғатты аямай пайдалануды ақтау үшін айтылса, мақалдың рухына қайшы келеді. Мысалы: «Балам, оқуыңды тастама. Ақыл — дария, алсаң да таусылмайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл шаруасы көктемде ұлдарына бау-бақшаны өңдеуді үйретіп, мақалдың екінші жолын айтты.
— Ауыл кітапханасының меңгерушісі жазда келген балаларға кітап таратып жатып, ақылдың дария сияқты таусылмайтынын айтты.