«Адам ақылымен бай, Жер дақылымен бай.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жердің байлығы — оның дақылы, яғни өсіріп берген егіні, ал адамның байлығы — ақылы. Мақал адамды жерге теңейді: құнарлы жер мол өнім бергенде ғана бай саналатыны сияқты, адам да ой-парасатымен, білімімен бай. Мал-мүлік келеді-кетеді, бірақ ақылы бар адам қай жағдайда да жолын табады. Мақалда тағы бір астар бар: жер дақылды бағып-қағып өсіргенде береді, ақыл да оқып, ойланып, үйренгенде ғана өседі.
Образдар мен теңеулер
Дақыл — егістікте өсірілетін бидай, тары, арпа сияқты өсімдіктер. Қазақ үшін жер көбіне жайылым, қоныс ретінде түсінілген, ал «жер дақылымен бай» дегенде егінші тіршіліктің көзқарасы көрінеді. Мақал екі жолды «ақылымен — дақылымен» деген ұйқаспен байлайды, екі сөз бір-бірінен бір дыбыспен ғана ажырайды. Осы дыбыс ұқсастығы мағына ұқсастығын күшейтеді: адамның ақылы оның ішкі егіні сияқты, оны да егіп, баптап, жинап алу керек.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды байлықты тек ақшамен, мүлікпен өлшейтін адамға қарсы айтады; оқуға, білім алуға шақырғанда да қолданады. Ауыл адамдары егін жинау кезінде әзілдеп айта береді. Үні — кеңес, кейде мақтау: ақылды, іскер адамды осылай бағалайды. Мысалы: «Оның қалтасында көп ақша жоқ шығар, бірақ басы істейді. Адам ақылымен бай, жер дақылымен бай деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Күзде егін орағында ауылдың егіншісі мол астықты көрсетіп, қасындағы оқушы немересіне оқудың да осындай өнім беретінін айтады.
— Ата-анасы кедей болса да, білімімен грант жеңіп алған қызды көршілері құттықтап, мақалды айтады.
— Базарда асықпай салыстырып, сапалы тауарды арзан бағаға алған келінді енесі мақалмен мақтайды.
Jer daqylymen baı.