Ақыл - арқан,
Ой - өріс,
Адам - қазық.

Негізгі мағынасы

Адам — қазық, ақыл — арқан, ой — өріс. Арқанға байланған ат қазықты айнала, арқан жеткен жерге дейін ғана жайылады. Мақал адамның ой-өрісі оның ақылына байланысты екенін көрсетеді: ақылы мол кісінің арқаны ұзын, өрісі кең, көп нәрсені қамтиды, ақылы қысқа адам бір жерді айналып жүре береді. Адамның өзі тірек, орнықты болуы керек: қазық босаса, ат та, арқан да жоғалады. Ой қанша алысқа шарласа да, оны ұстап тұрған берік негіз — адамның өз болмысы.

Образдар мен теңеулер

Мақал көшпелі тұрмыстағы таныс көріністен алынған. Жылқыны немесе түйені жайылымға қойғанда жерге ағаш қазық қағып, оған ұзын арқанмен байлайды, мал қазықты айналып, арқан жеткен шеңбердің ішінде оттайды. Өріс — малдың жайылатын жері, қазақ «өрісі кең», «өрісі тар» деп адамның көзқарасын да осылай сипаттайды. Үш бейне бір-бірімен тығыз байланысты: қазықсыз арқан, арқансыз өріс мағынасыз. Мақалдың үш қысқа тармағы сол үш бөлшекті тізіп шығады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мұғалімдер, ойшыл үлкендер оқу мен білімнің мәнін түсіндіргенде айтады: ақылыңды ұзартсаң, өрісің кеңейеді деген ыңғайда. Кейде өз ортасынан шыға алмай жүрген адамға жұмсақ ескерту ретінде де келеді. Интонациясы ойландыратын, байыпты. Мысалы: «Кітап оқысаң, арқаның ұзарады, өрісің кеңейеді. Ақыл — арқан, ой — өріс, адам — қазық деп бекер айтылмаған».

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауда атты қазыққа байлап жатқан атасы немересіне арқанның ұзындығы мен өрістің байланысын көрсетіп, мақалдың мәнін түсіндірді.
— Ауылдан қалаға оқуға аттанатын қызға анасы алыс арманға ұмтылса да, тамырын ұмытпауды тапсырды.
— Сынып сағатында мұғалім оқушыларға білім жинаған сайын ой-өрістің кеңейетінін мысалмен айтып берді.