«Ақыл арымас, алтын шірімес.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақыл арымайды, яғни көп жұмыстан жүдеп-қажымайды, ал алтын жерде жатса да шірімейді. Мақал ақылды алтынмен қатар қойып, екеуінің ортақ қасиетін көрсетеді: уақыт та, ауыр еңбек те олардың құнын кемітпейді. Ақылды кісі қанша ойланса да, ақылы тозбайды, керісінше шыңдала түседі. Алтын да ғасырлар бойы жарқырауын жоғалтпайды. Осы теңеу арқылы мақал шынайы байлықтың тұрақтылығын айтады.
Образдар мен теңеулер
«Арымас» — «арыу» етістігінен. Ұзақ жолдан, ауыр жүктен ат арыйды: жүдеп, қабырғасы шығып, қажиды. Көшпелі өмірде арыған ат — таныс көрініс, оны тынықтырып, бағып, қайта күшке келтірген. Ақылға келгенде мұндай жоқ: оны қанша жұмсасаң да, арымайды. Алтынның шірімейтінін де қазақ жақсы білген: ағаш, тері, жүн уақыт өте шіриді, ал алтын әшекей атадан балаға өтіп, жарқырап тұрады. «Арымас — шірімес» ұйқасы екі бөлікті байланыстырып, бірін бірі бекітеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жасы келген кісінің ойы әлі де өткір екенін айтқанда, оқуды жалғастыруға үндегенде немесе мал-мүліктен гөрі білімге жұмсалған еңбекті ақтағанда айтылады. Мадақтау мен кеңес аралығындағы жылы интонация. Мысалы, сексенге келген атасының шахматтан жеңгенін көрген немересі күліп: «Ақыл арымас, алтын шірімес деген рас екен», — деді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы қария жылқыларының әрқайсысының тегін, ен-таңбасын жатқа айтатынын көрген жігіттер таң қалды. Көршісі: «Ақыл арымас», — деп күлді.
— Отбасы кеңесінде әке баласының оқуына жұмсалған қаражатқа өкінбейтінін айтып, мақалды мысалға келтірді.