Ақылдының алды,
Ағып жатқан дария.
Сараң адамның алды,
Қу тақыр, шөл жазира.

Негізгі мағынасы

Ақылды адамның алды ағып жатқан дария, ал сараң адамның алды қу тақыр, шөл жазира. Алды дегені — оның алдына келген адамға беретіні, дастарқаны, айналасына тигізер пайдасы. Ақылды кісі жомарт: білімін, кеңесін, дәмін аямайды, жанына келген адам дария жағасына келгендей шөлін қандырады. Сараңның алдынан ешкім ештеңе таба алмайды: шөлде су жоқ сияқты, одан не жылы сөз, не көмек шықпайды. Мақал ақылдылық пен жомарттықты қатар қояды: шын ақыл адамды кеңпейіл етеді, ал сараңдық ақылдың жоқтығының белгісі.

Образдар мен теңеулер

Мақал даланың екі қарама-қарсы көрінісіне құрылған. Ағып жатқан дария — көшпелі ел үшін тіршіліктің көзі: өзен бойында жайылым шүйгін, мал суарылады, ел қыстауы мен жайлауын суға қарап таңдаған. Тақыр — шөп шықпайтын, жалтыр, қатқан саз жер; қу сөзі оны тіпті құрғақ, тірлігі жоқ етіп көрсетеді. Жазира — ен дала, шөлді кең алқап. Шөлде қалған жолаушы үшін тақыр мен құдық арасындағы айырма — өмір мен өлім арасындағы айырма, сондықтан сараңды шөлге теңеу өте ауыр үкім.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жомарт, қолы ашық, білімін аямайтын адамды мақтағанда және сараң, ештеңесін бөліспейтін адамды сынағанда айтады. Үні — мақтау не сын. Үнемшіл, ысырапқа жол бермейтін адамды сараңға теңеу әділетсіз болады. Мысал: «Ақылдының алды — ағып жатқан дария дегендей, ағамыздың үйінен ешкім құр қол қайтпайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы тәжірибелі ұста кез келген жасқа құралын беріп, кәсібін тегін үйретеді; оның шеберханасы үнемі адамға толы.
— Көктемде шөп таусылғанда бай көршісі сатуға да шөп бермейді, ал жұпыны үйдегі қарт аз шөбін бөлісіп береді.