Ақыл - жас ұланнан,
Жүйрік - тай, құнаннан.

Негізгі мағынасы

Адамның ақылы жас ұлан кезінде-ақ байқалады, жылқының жүйріктігі тай мен құнан шағында білінеді. Мақал адам мен жылқыны қатар қойып, кез келген қабілеттің ерте көрінетінін айтады. Зерек бала сөзінен, сұрағынан, ісінен танылса, жүйрік тай алғашқы жарыстан-ақ көзге түседі. Мақал сонымен бірге сол ерте белгіні байқап, баптап, тәрбиелеудің маңызын меңзейді: тайды бапкер баптаса, баланы ата-ана мен ұстаз баулиды.

Образдар мен теңеулер

Жылқы өсіруде жастың әр сатысының өз атауы бар: құлын, жабағы, тай, құнан, дөнен. Тай — екі жасқа шыққан, құнан — үш жасқа шыққан жылқы. Тәжірибелі жылқышы жүйрікті осы шақта-ақ сымбатынан, жүрісінен таныған, тай жарыс пен құнан бәйгеге қосқан. «Ұлан» — жас бала, жас жігіт. Мақалдың екі жолы адамдар мен жылқы әлемін бір-біріне айна етеді: тайдан жүйрік шыққандай, баладан дана шығады. «Ұланнан — құнаннан» ұйқасы бұл байланысты бекітеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ерекше зерек баланы мақтағанда, оның талантын ерте байқап, бағыт беру туралы айтқанда қолданылады. Ата-ана, ұстаз, бапкер жиі айтады. Мақтау, кейде болжау интонациясы бар. Баланы басқамен салыстырып, сенен ештеңе шықпайды деп кемсіту үшін қолдану орынсыз. Мысалы, мұғалім: «Бұл баланың сұрақтарын қараңызшы. Ақыл — жас ұланнан, жүйрік — тай, құнаннан».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл тойындағы құнан бәйгеде озып келген атты құттықтаған ақсақал оған мінген он жасар баланың ептілігін де мақтап, мақалды айтты.
— Шахмат үйірмесінде жеті жасар бала үлкендерді ұтқанда, жаттықтырушы оның әкесіне мақалды айтып, баланы жарысқа дайындауды ұсынды.