«Ақыл бастайды, аяқ тастайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Алдымен ақыл бастайды, аяқ соның соңынан қадам басады. Адам бір іске кіріспес бұрын ойланып, бағытын анықтайды, содан кейін ғана жолға шығады. Мақал ойсыз әрекеттің, басы жоқ істің жолы болмайтынын меңзейді: аяқ өз бетінше жүрсе, адасады. Сонымен бірге ой мен іс бір-бірінен ажырамайды: ақыл жолды көрсеткенмен, оны жүріп өтетін — аяқ. Ойланып алып, батыл қадам жасаған адамның ісі ілгері басады.
Образдар мен теңеулер
Мақалда сөз ойыны бар: «бастайды» етістігі «бас» сөзімен үндес, ал оның қарсысында «аяқ» тұр. Адам денесіндегі бас пен аяқтың ретімен ақыл мен әрекеттің реті көрсетілген: бас жоғарыда, бағыт береді, аяқ төменде, соны орындайды. Көшпелі елде көш бастаушы алдымен жолды, суды, жайылымды ойлап, бағытты таңдаған, көш соның соңынан жүрген. «Бастайды — тастайды» ұйқасы екі әрекетті бір ырғаққа салып, мақалды оңай жатталатын етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Асығыс шешім қабылдағалы тұрған адамға алдымен ойлан деп ескерткенде немесе жоспарсыз іске кірісіп, қателескен кісіге кейін айтқанда қолданылады. Кеңес, кейде жұмсақ сын ретінде айтылады. Мысалы, ағасы інісіне: «Несие алмас бұрын бәрін есептеп ал, ақыл бастайды, аяқ тастайды», — деді.
Қолданылу жағдаяттары
— Жолға шыққан жүргізуші картаны қарамай, бұрылысты өткізіп алып, адасып кетті. Қасындағы әкесі жолды көрсетіп, мақалды айтты.
— Жас малшы жайылымды алдын ала қарамай, отарды сусыз жерге айдап барды. Ауылдың қарт шопаны оған мақалмен ескерту жасады.