Адамзат бүгін адам, ертең топырақ.
«Адамзат бүгін адам, ертең топырақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бүгін тірі жүрген адам ертең қайтыс болып, топыраққа айналады. Мақал ажал алдында бәрі тең екенін, өмірдің қаншалықты қысқа әрі сенімсіз екенін ашық айтады. «Бүгін» мен «ертең» дегенді тура күн деп емес, «тез», «аз уақытта» деп түсіну керек: адамның ғұмыры көз ашып-жұмғанша өтеді. Осы ой менмендік пен тәкаппарлықты басады: байлығы мен атағына мастанған адам да бір күні топыраққа қайтады. Мақал өмірдің бағасын түсініп, тірі кезде жақсылық істеуге ой салады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өзегі — «адам» мен «топырақ» қарама-қарсылығы. Мұсылман дүниетанымында адам топырақтан жаратылған, өлгенде топыраққа қайтады деген ұғым бар, жерлеуде «топырақ салу» рәсімі де осыған байланысты. Сондықтан «топырақ» сөзі өлімді тура атамай-ақ, оның мәнін береді. «Бүгін» мен «ертең» қатар келіп, уақыттың тым қысқа екенін көрсетеді. Мақал басында «адамзат» деп бүкіл адам баласын атайды, яғни ешкім бұл заңнан тыс емес.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал көбіне ақсақалдар аузында, жаназада, көңіл айтуда, не менмен адамды тоқтатқанда айтылады. Үні салмақты, ойландыратын; кейде дүниеге, атаққа шектен тыс бой алдырған кісіге жұмсақ сөгіс те бар. Балаға қорқыту ретінде немесе қуанышты сәтте айту орынсыз. Мысалы: «Мансабыңа мастанып кеттің бе? Адамзат бүгін адам, ертең топырақ, ағайыннан қол үзбе».
Қолданылу жағдаяттары
— Зираттан топырақ салып қайтқан ауыл адамдары жолда тоқтап, марқұмның жақсылықтарын еске алады; ақсақал осы мақалды айтады.
— Сыныптасының кенет қайтыс болғанын естіген ер адам ұзақ уақыт ренжісіп жүрген інісіне сол күні-ақ хабарласады.
— Байыған көршісі ауыл адамдарымен сәлемдеспейтін болған соң, қарт көрші оны жолда тоқтатып, адамның өткінші екенін еске салады.