Адам болып туған соң,
Адам болып өлу ләзім.

Негізгі мағынасы

Адам болып дүниеге келдің бе, өмір бойы адамдық қалпыңды сақтап, адам болып өту — парыз. Туу адамның еркінде емес, ал қалай өмір сүріп, қалай өтетіні өз қолында. Мақалдағы адам сөзі екі мағынада тұр: бірінші жолда — адам баласы, тірі жан; екінші жолда — адамгершілігі бар, ар-ұятын сақтаған кісі. Ойдың түйіні: өмірдің соңына дейін арыңды таптатпа, адамшылықтан айырылма.

Образдар мен теңеулер

Ләзім — араб тілінен енген сөз, «міндетті, керек, парыз» деген мағына береді, ескі кітаби тілде, ақыл-нақыл сөздерде жиі кездескен. Бұл сөз мақалға салтанатты, өсиет сипатын береді. Туу мен өлу — адам ғұмырының екі шеті, мақал осы екі шекті қатар қойып, олардың арасындағы бүкіл өмірді бір өлшемге бағындырады. «Адам болып» деген тіркестің қайталануы ойды бекітеді: басында қалай болса, соңында да солай болсын.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал байсалды, өсиет мәнді әңгімеде айтылады: үлкендер жастарға ақыл бергенде, біреу жаман жолға түсейін деп тұрғанда, марқұмды еске алғанда. Интонациясы салмақты, кейде қатаң. Ойын-сауық, әзіл үстінде айтылса, жарасымсыз. Мысалы: «Ақшаға бола досыңды сатпа, балам. Адам болып туған соң, адам болып өлу ләзім».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда ас беріп жатқанда ақсақал марқұмның өмір бойы адал жүргенін айтып, оны осы сөзбен еске алады.
— Отбасында әке саудада алдап табыс тапқысы келген ұлына ата-бабаның өсиетін айтады.
— Тарих сабағында мұғалім соғыста жаралы жолдасын тастамаған жауынгердің ісін осы мақалмен түйіндейді.