Ғалам - адам үшін,
Адам - ғалам үшін.
«Ғалам - адам үшін, Адам - ғалам үшін.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал екі жақты байланысты айтады: дүние адамның тіршілігі үшін жаралған, адам да сол дүниеге қызмет етуі тиіс. Жер, су, мал, егін — бәрі адамға ырыс болып берілген. Бірақ бұл тек алуды емес, беруді де міндеттейді: адам жерді күтіп, суды ластамай, кейінгіге көркейтіп қалдырса ғана теңдік сақталады. Ой айна сияқты екі жолға бөлінген, екінші жол біріншісін толықтырады. Мақал адамды табиғаттың қожасы деп емес, оның бір бөлшегі әрі жауапты күзетшісі деп көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Ғалам — бүкіл әлем, жер мен көк, ондағы барлық тіршілік. Мақалдың күші — сөздердің орнын ауыстыру тәсілінде: «ғалам — адам үшін» деп басталып, «адам — ғалам үшін» деп қайта оралады. Бұл шеңбер тәрізді құрылым ойдың өзін көрсетеді: бірі екіншісіз тұрмайды. Көшпелі өмірде мұның мәні айқын болған: жайылымды тоздырса, мал арықтайды, бұлақты бұзса, ауыл сусыз қалады. Табиғат пен адамның бір-біріне тәуелділігі қазаққа күнделікті тәжірибеден таныс еді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Табиғатты қорғау, жауапкершілік туралы сөз болғанда, сабақта, жиналыста, ата-ана мен бала арасындағы әңгімеде айтылады. Үні салмақты, ой салатын. Тек өз пайдасын көздеп, айналасын бүлдіретін адамға ескерту ретінде де келеді. Мысалы, мұғалім экология сабағын «Ғалам — адам үшін, адам — ғалам үшін» деп бастап, балаларға ағаш отырғызудың мәнін түсіндіреді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл адамдары өзен жағасын қоқыстан тазалауға шыққанда, бастамашы ақсақал жастарға мақалды айтып, жұмысқа үндейді.
— Жайлауда бір жылқышы жайылымды тоздырып алмас үшін малды басқа өріске ауыстырып, қасындағы балаға неге олай істегенін түсіндіреді.
Adam - ǵalam úshin.