«Адам - ардақты ат.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мұндағы «ат» — жылқы емес, есім, атау. Мақалдың айтары: «адам» деген атаудың өзі қадірлі, құрметті. Тірі жанның бәрі адам атанғанымен, сол атқа лайық болу — әр кісінің өз ісі. Адамгершілігі, ары, ақылы бар кісі ғана бұл ардақты атты абыроймен көтереді. Мақал адамға деген құрметті де, адамнан күтілетін талапты да қатар айтады: адамды қорлама, өзің де адам деген атқа кір келтірме.
Образдар мен теңеулер
Қазақ тілінде «ат» сөзінің екі мағынасы бар: мінетін жылқы және есім, атақ. «Атың кім?», «ат қою», «атың шықсын» деген тіркестерде екіншісі. Мақал осы көпмағыналылықта тұр, сондықтан алғаш оқығанда жылқы туралы деп қалуға болады. «Ардақты» — қастерлі, аялы, құрметке лайық деген сөз, «ардақтау» етістігімен түбірлес. Бір ғана тармақтан тұратын қысқа мақал анықтама сияқты естіледі: адам — ең жоғары атау.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреу адамдыққа сай емес іс жасағанда, ұят пен намысқа шақыру үшін айтады: адам деген атқа лайық бол. Сондай-ақ әлсізді, бейшараны қорлаған кісіге ол да адам деген мағынада ескерту ретінде келеді. Үні — салмақты, тәрбиелік. Мысалы, мұғалім сыныптасын мазақтаған оқушыға: «Адам — ардақты ат, оны сыйлай біл», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда сатушы қарт кісіге дөрекі сөйлейді. Кезекте тұрған әйел оған адамның жасына, киіміне қарамай, адам ретінде сыйлау керек екенін айтады.
— Ауылда мал ұрлап ұсталған жігітке әкесі ұялғанынан осы мақалды айтып, адам деген атыңа кір келтірдің дейді.