«Заманына қарай адамы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қысқа екі сөзде үлкен бақылау жатыр: әр дәуір өзіне лайық адамдарды тудырады, адамның мінезі, талғамы, ұстанымы сол уақыттың ауа райымен қалыптасады. Мақал көбіне салыстыру үстінде айтылады: бұрынғы ұрпақ пен бүгінгі жастарды, ескі әдет пен жаңа мінезді қатар қойғанда. Кейде ол болып жатқанды жай мойындау, кейде заман бұзылса, адамы да бұзылады деген өкінішті реңк алады.
Образдар мен теңеулер
«Заман» — уақыт, дәуір, өмірдің жалпы ыңғайы; қазақ ұғымында ол адамнан тыс, үлкен күш сияқты. «Адамы» деген тәуелдік жалғау адамды заманның меншігіндей етіп көрсетеді: бұл заманның адамы, ол заманның адамы. «Қарай» шылауы өлшем мен сәйкестікті білдіреді, «Тауына қарай түлкісі» тәрізді құрылымдармен үндес. Етістігі жоқ қысқа пішіні мақалды үкім сияқты нық естіртеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Үлкендер жастардың жаңа әдетіне таңырқағанда, не керісінше жастар ескі көзқарасты түсіндіргенде айтады. Интонациясы көбіне байыпты, кейде мұңды: ашуланбай, болып жатқанды мойындау. Біреуді жеке кінәлау үшін айтылмайды, өйткені мақал жауапкершілікті адамнан гөрі уақытқа артады. Мысалы: «Біз хат жазысатынбыз, бұлар видеомен сөйлеседі, заманына қарай адамы ғой».
Қолданылу жағдаяттары
— Әжесі немересінің тойды шағын, отбасылық етіп өткізгісі келетінін естіп, алдымен қабақ шытып, кейін «заманына қарай адамы» деп келісті.
— Мектепте тарих мұғалімі ХХ ғасырдың басындағы оқығандар туралы айтып, олардың ісін бүгінгі өлшеммен емес, өз уақытының шамасымен бағалауды ұсынды.