Тіл, сөз туралы 657
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
657
Мақал-мәтел
166.2K
Қаралым
252
Орташа
Сұрыптау:
Екі тентек кездесее,
Төбелеспен тарқайды.
Екі мылжың кездессе,
Ерегеспен тарқайды.
Төбелеспен тарқайды.
Екі мылжың кездессе,
Ерегеспен тарқайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал мінезі ауыр, ырыққа көнбейтін екі адамның кездесуі көбіне дау-дамаймен аяқталатынын білд...
Өтірікші өз сөзіне сенбейді.
**Негізгі мағынасы** Өтірік айтқан адам бір рет алдаса, кейін өз сөзіне де күмәнмен қарайды. Себебі өтіріктің ізі тез а...
Тамақ тәнді семіртеді,
Сөз жанды семіртеді.
Сөз жанды семіртеді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның екі түрлі қорегін салыстырады: тамақ денені өсіріп, күш береді, ал сөз жанды байы...
Итті «күшім-күшім» десең, аузыңды жалар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: итті өзіне шақырғанда «күшім-күшім» деп иіскетіп, еркелетіп айтсаң, ол...
Түйе деген,
Түйеден кейін бетіңе күйе деген.
Түйеден кейін бетіңе күйе деген.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің орынсыз айтылса, өзіңе кері тиетінін ескертеді. Тура мағынасында біреуге «түйе» де...
Арадан қорықпа, жаладан қорық.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамға сыртқы қауіптен гөрі, іштен шыққан жаман сөздің, орынсыз жала мен өсектің қауіпті...
Әзілде кек жоқ, өсекте шек жоқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әзілдің жөні бар, ал өсектің соңы жоқ екенін білдіреді. Тура мағынасында: қалжыңда біреуг...
Аталы сөзді арсыз қайырады.
**Негізгі мағынасы** Аталы сөз — терең ойлы, салмақты, тәрбиелі, үлкеннің немесе елге танымал дананың айтқан бағалы сөзі...
Сөзге құлықсыздың көңілі тұрақсыз.
**Негізгі мағынасы** Сөзге құлықсыз адам ақылдасуға, тыңдауға, ой бөлісуге зауқы жоқ кісі дегенді білдіреді. Мұндай адам...
Алтын тісті ауыздан,
Аса жаман сөз шығар.
Жаннан безген жауыздан,
Жазығы жоқ көз шығар.
Аса жаман сөз шығар.
Жаннан безген жауыздан,
Жазығы жоқ көз шығар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің құдіреті мен адамның ішкі мінезін салыстырады. Тілі әдемі, аузы алтындай көрінген...
Жаман «ит» десең арланады,
«қасқыр» десең жалданады.
«қасқыр» десең жалданады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның намысына тиетін ауыр сөздің әсерін көрсетеді. Тура мағынасында біреуді «ит» десе...
Атқан жерде оқ қалар,
Айтқан жерде сөз қалар.
Айтқан жерде сөз қалар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: оқ атылған жерде оның ізі қалады, ал айтылған сөз де бос кетпей, елдің...
Жолдасын жамандаған жолдассыз қалады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: өз жанындағы жолдасын жамандап, қадірін түсірген адам ақырында жалғыз...
Тіл сырласар,
Өсек сыбырласар.
Өсек сыбырласар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал тілдің екі түрлі қызметін салыстырады. Жақсы сөз, шынайы әңгіме адамды сырласуға, ой бөлі...
Мұңайғанда мұң бар,
Жымиғанда сыр бар.
Жымиғанда сыр бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның ішкі күйі бет-жүзінен, мінезінен байқалатынын білдіреді. Тура мағынада мұңайған...
Ең көп оқылған
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына бағ...
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жа...
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу,...
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сө...
Су анасы - бұлақ,
Сөз анасы - құлақ.
Сөз анасы - құлақ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бұлақ — судың бастауы, ал құлақ — сөздің бастауын, яғни тыңдауд...
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.