Жаман «ит» десең арланады,
«қасқыр» десең жалданады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның намысына тиетін ауыр сөздің әсерін көрсетеді. Тура мағынасында біреуді «ит» десең, ол қорланып, ашуланады; «қасқыр» десең, өзін ірі, күшті санап, тіпті бұған елігеді. Астарлы мағынасы — адамды жаман атау, кемсіту оның мінезін түземейді, қайта ашуын қоздырады, ал орынсыз мадақтау не шектен тыс көтермелеу оны өзіне сендіріп, бәлкім астамсуына әкеледі. Сондықтан сөзді өлшеп айту, адамға дұрыс жолмен ықпал ету керек деген ой айтылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ит» пен «қасқыр» — жай жануар атауы емес, адам мінезін сипаттайтын бейнелі сөздер. «Ит» — төмендету, қорлау, менсінбеу белгісі. «Қасқыр» — айбын, қаталдық, күш символы. «Арланады» сөзі қорланған жанның ашуын, намыстануын білдірсе, «жалдынады» сөзі сол күшті бейнеге елігу, соған ұқсауға тырысу мағынасын аңғартады. Яғни сөз адамның ішкі күйіне тікелей әсер етеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адамдармен сөйлескенде дөрекіліктен сақ болу керегін ескертеді. Мысалы, жұмыста қателік жасаған әріптесті көптің алдында «сенен түк шықпайды» деп кемсіту орнына, оның қатесін сабырмен түсіндірсе, ол ренжімей, түзелуге тырысады. Ал орынсыз мақтау да кейде адамды шынайы бағадан алыстатады.
«qasqyr» deseń jaldanady.