Тіл, сөз туралы 657
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
657
Мақал-мәтел
134.4K
Қаралым
204
Орташа
Сұрыптау:
Ертеңгі сөз түсте жоқ,
Түстегі сөз кешке жоқ.
Түстегі сөз кешке жоқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің уақытында айтылмаса, оның әсері де, құны да кемитінін білдіреді. Тура мағынасында:...
Оңбаған - өсекшіл.
**Негізгі мағынасы** «Оңбаған - өсекшіл» деген мақал өсек айтатын адамның мінезін қатты сынға алады. Мұнда тура мағынад...
Өсектің уыты уақытында.
**Негізгі мағынасы** «Өсектің уыты уақытында» деген мақал өсектің де өз зияны, өз дерті болатынын аңғартады. Тура мағын...
Сенімен қосыла жамандасқан
Сені сыртыңнан да жамандайды.
Сені сыртыңнан да жамандайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: қасыңдағы адам сенімен бірге біреуді жамандап, ғайбат айтса, ол сенің а...
Билігі барда - киелі ауыз,
Билігі кеткенде - күйелі ауыз.
Билігі кеткенде - күйелі ауыз.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік пен беделдің адам сөзінің қабылдануына тікелей әсер ететінін аңғартады. Тура мағын...
Көп қыдырған - кезбе,
Көп сөйлеген - езбе.
Көп сөйлеген - езбе.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал көп жер кезіп, орынсыз көшіп-қонып жүре берудің де, көп сөйлеп, сөзді өлшеп айтпаудың да...
Тұттаған сөзді қолдаған,
Мұхаммедке үмбет емес.
Мұхаммедке үмбет емес.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөзді жай ғана қайталап, оны сынамай қабылдай беретін адамды құптамайды. «Тұттаған сөз» —...
Әкесі өлгенді де естіртеді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — адамға ең ауыр хабарды, тіпті әкесінің қайтыс болғанын да естірте алат...
Жаптым жала, жақтым күйе.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуге жалған сөз жауып, бетіне күйе жағу, яғни оның абыройын түсіру....
Біреу әзіл айтса, сен әділ айт.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: бір адам жеңіл, қалжың сөз айтса, оған сен де орынсыз күлкімен емес, ақ...
Біреу сөзіңді сөйлесе,
Тілің қышып бара ма?
Тілің қышып бара ма?
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамды орынсыз араласудан, өзгенің ісіне килігуден сақтандырады. Тура мағынасында: біреу...
Бастың тазы жастықты былғар,
Тіл қотыры рулы елді былғар.
Тіл қотыры рулы елді былғар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің құдіреті мен тілдің жауапкершілігін ескертеді. Тілмен айтылған орынсыз, ащы, былға...
Тілден - зікір, көңілден - пікір.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның ішкі дүниесі мен сыртқы сөзінің бір-бірімен тығыз байланысты екенін аңғартады. Ті...
Еттен өткен таяқтан,
Cүйектен өткен сөз жаман.
Cүйектен өткен сөз жаман.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: таяқ денені соғып, ауырса да, жара уақыт өте жазылады; ал сүйекке жетк...
Өз аузына өзі ие бола алмаған:
астындағы түйесінен айырылар,
жетегіндегі биесінен айырылар.
астындағы түйесінен айырылар,
жетегіндегі биесінен айырылар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам өз сөзін, мінезін, ашуын, тілін тежей алмаса, ақырында үлкен шығынға ұшырайтынын еск...
Ең көп оқылған
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына бағ...
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жа...
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу,...
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сө...
Су анасы - бұлақ,
Сөз анасы - құлақ.
Сөз анасы - құлақ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бұлақ — судың бастауы, ал құлақ — сөздің бастауын, яғни тыңдауд...
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.