Жомарт бергенін айтпас,
Ер айтқанынан қайтпас.

Негізгі мағынасы

Жомарт адам берген жақсылығын міндетсініп, айтып жүрмейді; ер адам айтқан сөзінен қайтпайды. Мақалда екі асыл қасиет қатар айтылады: шын жомарттық пен сөзге беріктік. Бергенін бұлдап, сан рет еске салған адамның жомарттығы құнсызданады, ал айтқанынан айныған адамның ерлігі жоққа шығады. Екі қасиеттің де түбі бір — адалдық пен ішкі тазалық. Жақсылық та, уәде де сөзбен бұлдануды емес, іспен орындалуды қалайды.

Образдар мен теңеулер

Мақал ұйқасқа құрылған: «айтпас — қайтпас». Бірінші жолда айтпау — мақтау, екінші жолда айтқан сөздің мызғымастығы — мақтау. Осылайша бір етістік екі жолда екі түрлі мәнде ойнайды: жомарттың үнсіздігі мен ердің сөзі. Қазақ дәстүрінде берген сыйды қайта айту, міндетсіну ұят саналған. Жомарт пен ердің қатар келуі де кездейсоқ емес: көшпенді ортада бұл екі атақ ең жоғары бағаланған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреу жасаған жақсылығын көп айтып, міндетсіне бастағанда ескерту ретінде, не берген уәдесінде тұрған адамды мақтағанда айтады. Мысалы, туысына көмектесіп, оны әр жиында еске сала беретін адамға ағасы: «Жомарт бергенін айтпас, ер айтқанынан қайтпас», — деп жұмсақ ескертеді. Тәрбиелік мәні зор, балаларға да жиі айтылады.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы кәсіпкер мектепке спорт киімдерін алып беріп, оны әр жиында айтады. Ақсақал оңаша сөйлесіп, мақалдың бірінші жолын айтады.
— Жаттықтырушы балаларды жазғы лагерьге апарамын деп уәде береді, қаржы табылмаса да өз қалтасынан төлейді. Ата-аналар мақалды айтады.