«Ер айтпас, айтса қайтпас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ер сөзді оңай айтпайды, ал айтса, айтқанынан қайтпайды. Мақал сөз бен іс бірлігін, уәденің қадірін айтады. Нағыз ер көп уәде бермейді, ойланып барып сөйлейді, бірақ айтқан соң оны орындайды. Жеңіл сөйлеп, оңай уәде беріп, артынан айнып кететін адам абыройдан айырылады. Мақалдың екі бөлігі бір-бірін толықтырады: аз айту — жауапкершіліктің белгісі, айтқаннан қайтпау — сенімнің кепілі.
Образдар мен теңеулер
Мақал ұйқасқа құрылған: «айтпас — қайтпас». Екі етістік те болымсыз түрде, -пас жұрнағымен бітеді, сондықтан ырғағы қатты, соққыдай. Бар болғаны төрт сөз, оның екеуі — «айт» түбірі. Қайту — кері бұрылу, сөзден таю; «сөзінен қайтты» деп уәдесін бұзған адамды айтады. Қазақ ұғымында ер сөзі антпен тең, «бір сөзді адам» деген мақтау осыдан. Қысқа құрылымның өзі ердің аз сөйлейтін мінезіне сай.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды уәдесінде тұрған адамды мақтағанда, не уәде беріп тұрған адамға жауапкершілігін еске салғанда айтады. Мысалы, көмектесемін деп бір-ақ рет айтқан көршісі шынымен келгенде, үй иесі: «Ер айтпас, айтса қайтпас деген осы», — дейді. Айнып кеткен адамға сын ретінде де айтылады. Әзіл-қалжыңда айтылған сөзге бұл мақалды жапсыру артық.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жігіті жиында мектеп алаңын жөндеймін деп уәде береді. Жаз бойы жұмыс істеп, бітіреді. Ақсақалдар мақалды айтады.
— Ұлы әкесіне тоқсанды үштіксіз бітіремін дейді. Әкесі мақалды айтып, «Енді сөзіңде тұр» деп қолын қысады.