Жолаушыны сусындатпай бұйымтайын сұрама.
«Жолаушыны сусындатпай бұйымтайын сұрама.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жол жүріп келген адамға алдымен су, сусын беріп, шөлін қандыр, содан кейін ғана келген шаруасын сұра. Мақал қонақ күтудің әдебін айтады: шаршап келген кісіні бірден сұраққа алу — әдепсіздік. Адамның көңілі тынып, шөлі басылғанда ғана оның әңгімесі де, өтініші де жайымен айтылады. Кеңірек мағынада — кез келген адамға алдымен қамқорлық, содан соң сұрақ.
Образдар мен теңеулер
Бұйымтай — біреудің үйіне келген мақсаты, шаруасы, өтініші; қазақта «бұйымтайыңыз не?» деп келген кісіден жайлап сұрайды. Дала жолында ең қиын нәрсе — шөл, сондықтан алдымен қымыз, айран, сусын ұсыну бұрыннан келе жатқан салт. Мақалда «сусындату» мен «сұрау» реті айқын: әуелі құрмет, сосын сөз. Бұл реттілік қазақ қонақжайлығының өзегін көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Үйге қонақ келгенде, үлкендер жастарға әдеп үйреткенде айтылады. Біреу келген адамды есіктен бірден сұраққа алғанда ескерту ретінде де қолданылады. Мысалы, әже келініне: «Әуелі шай қой, ағаң жолдан шаршап келді. Жолаушыны сусындатпай бұйымтайын сұрама деген».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда алыстан жаяу келген кісіні ұлы есік алдында сұрақтың астына алғанда, әкесі мақалды айтып, қонақты үйге кіргізіп, қымыз құйдырды.
— Жолда көлігі бұзылған жүргізушіні ауыл дүкеншісі алдымен шайға шақырып, кейін ғана не болғанын сұрап, мақалды айтты.