Жігітсінген желбуаз келеді.
«Жігітсінген желбуаз келеді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жігітсінген желбуаз келеді — өзін жігітпін деп көрсетуге тырысып, кеуде керетін адам іс жүзінде желбуаз, яғни жеңілтек, бос мақтаншақ болып шығады. Мақал нағыз жігіттік пен оның сыртқы ойынын ажыратады: шын жігіт өзін дәлелдеуге асықпайды, оның ісі сөйлейді, ал жігітсінгеннің бар байлығы — дауыс пен қимыл. Мұнда «-сін» жұрнағы шешуші: жігіт емес, жігіт болып көрінуге тырысқан адам айтылады.
Образдар мен теңеулер
Жігітсіну етістігінде «-сін» жұрнағы бар, ол «білгірсіну», «үлкенсіну» сияқты, бір қасиетті өзіне таңу, соны ойнау мағынасын береді. Желбуаз — жеңілтек, тұрақсыз, бос әңгімешіл, мақтаншақ кісі. Сөздің құрамы да әзілді: «жел» мен «буаз», яғни іші желге толған, сырттай толық көрінгенмен, ішінде түк жоқ. «Жігітсінген» мен «желбуаз» сөздері бір дыбыстан басталып, бірін-бірі әшкерелейтіндей тұр. «Келеді» етістігі ережені көрсетеді: бұл бір адам емес, жалпы заңдылық.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды мақтанып, кеуде керіп, бірақ іске келгенде шегінетін адамға әжуа ретінде айтады. Жастарға «жігітсінбе, жігіт бол» деген ескерту ретінде де қолданылады. Интонациясы — мысқыл, сын. Шын батылдық көрсеткен адамға немесе жасы кіші балаға қатаң айту орынсыз. Мысалы: «Күні бойы мақтанды, ал ауыр жүкті көтеруге келгенде жоқ болып кетті. Жігітсінген желбуаз келеді».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда дауысын көтеріп, «бәрін өзім шешемін» деген жігіт есеп айырысуға келгенде жоғалып кеткенде, ақсақал осы мақалды айтады.
— Алыстан айғайлап, жекпе-жекте тез беріліп қалған жас балуанды жанкүйерлер осы мақалмен мысқылдайды.
— Мал айдауға «өзім барамын» деп мақтанған бала бір шақырымнан кейін ат үстінен түсіп қалғанда, атасы күліп мақалды айтады.