Жолы болар жігіттің,
Желі оңынан тұрады.

Негізгі мағынасы

Жолы болар жігіттің желі де оңынан соғады: жолаушыға жел арқадан соғып, жүрісін жеңілдетеді, аңшының иісін аңнан жасырады. Мақал сәттілік бір жерден емес, жан-жақтан қатар келетінін айтады: бағы жанған адамға табиғат та, жағдай да қолайлы болып тұрғандай. Мұнда адамның еңбегінен гөрі бақ, сәт, ырыс туралы ой басым. «Жеңгесі шығар алдынан» деген мақалмен мағынасы жақын, тек мұнда көмек табиғаттан келеді.

Образдар мен теңеулер

Жел — көшпелі тұрмыста үнемі есепке алынатын күш. Қарсы жел атты да, түйені де қалжыратады, қыста бет қарып, көз ашырмайды. Аңшы аңға жел жақтан жақындамайды, аң иіс сезіп қашып кетпес үшін. Сондықтан желдің «оңынан тұруы» — жүрісті жеңілдететін, ісіңе кедергі болмайтын жел. «Оң» сөзі қазақ ұғымында тек бағыт емес, сәттілік те: «оң сапар», «ісі оңға басты» дейміз. Мақалдағы бейне осы екі мағынаны қатар ұстайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреудің ісі қатарынан сәтті шыққанда таңырқай немесе қызыға айтады: емтиханда білетін билеті түскен, жолда бір де бір кедергі кездеспеген адамға. Тілек ретінде де айтылады, жолға шыққан кісіге «желің оңынан тұрсын» дегендей. Сәтсіздікке ұшыраған адамды кінәлау үшін айтылмайды. Мысалы, жол бойы бірде-бір бағдаршамға тоқтамаған досына жолсерігі: «Жолы болар жігіттің желі оңынан тұрады», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Көктемгі егіс кезінде жаңбыр дер кезінде жауып, тұқымы бірден көктеп шыққан шаруаға көршісі қызыға қарап осы мақалды айтады.
— Балық аулауға шыққан ата мен немере қармақты салған бойда балық қаптап түседі. Атасы күліп, немересінің жолы болғыш екенін айтады.