Жігіттің жігіті - өз нәпсісіне ие болған.
«Жігіттің жігіті - өз нәпсісіне ие болған.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жігіттің жігіті, яғни ең нағыз, ең мықты жігіт — басқаны емес, өз нәпсісін жеңген адам. Нәпсі — адамның ішкі құмары, тәбеті, ашуы, ойын-сауыққа, артық байлыққа ұмтылуы. Мақал ерліктің ең қиын түрі өзіңді билеу екенін айтады: жауды жеңу оңай болуы мүмкін, ал ішкі қалауыңды тежеу әлдеқайда ауыр. Өз-өзін ұстай білген адамға сенуге болады, ол сөзінен таймайды, ашуға мінбейді. Бұл ой діни өсиеттерде де, халық даналығында да қатар айтылатын ұстамдылық идеясымен үндес.
Образдар мен теңеулер
«Жігіттің жігіті» — қазақ тіліндегі ерекше құрылым: бір сөзді ілік септігінде қайталап, «ең таңдаулысы» деген мағына береді, «батырдың батыры», «сұлудың сұлуы» сияқты. «Нәпсі» — араб тілінен келген сөз, діни-имандық мәтіндерде адамның төменгі қалауын білдіреді. «Ие болу» — қазақ үшін малға, жерге, үйге қожа болу; мұнда ол адамның өз ішкі дүниесіне қолданылып, асау атқа ие болған шабандоз сияқты өзін-өзі жүгендеу бейнесін береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал ашуын тежей алған, азғыруға ермеген, жаман әдеттен бас тартқан жігітті мақтағанда айтылады. Үлкендер жастарға ақыл ретінде, әсіресе ішімдік, құмар ойын, ашу-ыза туралы әңгімеде қолданады. Үні — салмақты кеңес, мақтау. Біреуді жалпылама «нәпсіқұмарсың» деп айыптау үшін айту дөрекі. Мысалы: «Анау қанша қоздырса да, ол төбелеске бармады — жігіттің жігіті өз нәпсісіне ие болған».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда достары ішуге қанша үгіттесе де, рульге отыратын жігіт стақанын төңкеріп қояды; ақсақал оған риза болады.
— Ораза ұстаған жас жігіт шілденің ыстығында шөп шауып жүріп, кешке дейін су ішпейді; әкесі оның ерік-жігеріне таң қалады.
— Белдесуде қарсыласы әдейі арандатқанда, балуан ашуға мінбей, ережемен күресіп жеңеді.