Жылуы болмаса, түбіт қасиетсіз,
Жігері болмаса, жігіт қасиетсіз.
«Жылуы болмаса, түбіт қасиетсіз, Жігері болмаса, жігіт қасиетсіз.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Түбіттің жылуы болмаса, оның қасиеті жоқ; жігіттің жігері болмаса, оның да қасиеті жоқ. Мақал әр нәрсенің бағасы оның басты қасиетімен өлшенетінін айтады: түбіттің мәні — жылуында, жігіттің мәні — жігерінде. Сырты жұмсақ, әдемі болғанмен жылытпаған түбіт тек көз үшін керек, сол сияқты бойы сұлу, киімі сәнді, бірақ жігерсіз жігіт іске жарамайды. Демек жігіттікті сыртқы бейне емес, ішкі қайрат анықтайды.
Образдар мен теңеулер
Түбіт — ешкінің, түйенің жүнінің астындағы ең жұмсақ, жылы, жіңішке талшық. Одан орамал, шұлық, жылы киім тоқылады; қазақ үшін түбіт — суықтан қорғайтын қымбат зат. Мақал екі жолды бірдей құрылыммен құрып, «жылуы» мен «жігері», «түбіт» пен «жігіт» сөздерін қатар қояды, «түбіт» пен «жігіт» дыбысталуы жағынан да үндес. «Қасиетсіз» сөзінің екі рет қайталануы салыстыруды нығайтады: жылусыз түбіт пен жігерсіз жігіт бір өлшеммен бағаланады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жігерсіз, бастаған ісін аяғына жеткізбейтін, қиындыққа тез мойитын жігітке ой салу үшін, немесе жігерлі азаматты мақтау үшін айтады. Интонациясы — ақыл, кейде сын. Ауырып, шаршап жүрген адамға кінә ретінде айту орынсыз. Мысалы: «Күшің де бар, білімің де бар, бірақ жігер жоқ. Жылуы болмаса, түбіт қасиетсіз, жігері болмаса, жігіт қасиетсіз».
Қолданылу жағдаяттары
— Немересіне түбіт шұлық тоқып отырған әже жұмысқа кірісуге ерінген ұлына осы мақалды айтады.
— Бірінші жеңілістен кейін жаттығуды тастамақ болған балуанға бапкері осы мақалмен ой салады.
— Шаруасын тастап, үйде бос отырған жігітке көрші ақсақал ақыл айтып, мақалды еске салады.
Jigeri bolmasa, jigit qasıetsiz.