«Ер жігіт үйден шықса, үйіріне қосылады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үйір — айғыр бастаған жылқы тобы; әр жылқы өз үйірін біледі, бөлініп қалса, үйіріне қайта қосылады. Мақал ер жігітті осыған теңейді: ол үйден шыққан соң өз ортасын, тең-құрбысын, пікірлес адамдарын тауып, соларға қосылады. Бұл, бір жағынан, жігіттің үйде қамалып қалмай, ел ішіне, іске араласатынын, жұрттан бөлінбейтінін білдіреді. Екінші жағынан, адам кіммен араласатыны оның өз мінезін көрсетеді: жақсы жігіт жақсылармен, жаман жігіт жамандармен табысады. Сондықтан мақал кей сәтте жастың жолдас таңдауына ескерту ретінде де айтылады.
Образдар мен теңеулер
Үйір — жылқы шаруашылығының сөзі. Жылқы үйір-үйірімен жайылады, әр үйірді айғыр басқарады, бие мен құлындар соның маңынан ұзамайды. Жылқышылар үйірден бөлінген жылқы ұзамай өз тобын тауып алатынын жақсы біледі. Мақалда жігіт осы жылқыға ұқсатылып, үй — қора, ал сыртқы өмір — кең жайылым ретінде елестейді. Ер мен жылқыны қатар қою қазақ ұғымына тән: «ер қанаты — ат» деген сөз де осыны айтады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал үйден шығып, оқуға, жұмысқа, әскерге кеткен жігіттің тез арада өз ортасын тауып кеткенін айтқанда, не жастың жолдастарына қарап мінезін бағалағанда қолданылады. Үні — кейде мақтау, кейде алаңдаулы ескерту. Жігітті отбасын тастап кетті деп сөгу үшін айту мақал мағынасына сай келмейді. Мысалы: «Қалаға барғанына бір апта болмай, домбырашылар үйірмесіне жазылыпты — ер жігіт үйден шықса, үйіріне қосылады».
Қолданылу жағдаяттары
— Қалаға жұмысқа кеткен ұлының жерлестерімен табысып, бірге кәсіп ашқанын естіген анасы көңілі орнығып, күліп қояды.
— Жылқышы әкесі қашып кеткен тайдың өз үйіріне қайта келіп қосылғанын көрсетіп, баласына жолдас таңдаудың мәнін түсіндіреді.
— Әскерге кеткен жігіт хатында бір ауданнан барған балалармен бір ротада екенін жазады; атасы оқып отырып, осы мақалды айтады.