Жігітінде жігіт болмаған -
Өмір есесінен құр қалған.

Негізгі мағынасы

Жігіт шағында жігіттікті көрсетпеген, яғни жастық кезінде еңбек етпеген, ел көрмеген, ерлік пен достықтың қызығын татпаған адам өмірдің өзіне тиесілі үлесінен құр қалады. Жастық — қайталанбайтын мезгіл: күш те, ерік те, батылдық та сол кезде мол. Бұл шақты бос өткізген адам кейін қанша тырысса да оның орнын толтыра алмайды. Мақалда өкініш те, ескерту де бар. Мұндағы «жігіт болу» тек батырлық емес, бар күшіңмен, толық өмір сүру деген кең мағынада.

Образдар мен теңеулер

«Жігітінде» — «жігіт кезінде», яғни жастық шағында деген мағына. Бір сөйлемде «жігіт» сөзі екі рет қайталанады: алғашқысы — жас мезгілі, екіншісі — сол мезгілге лайық мінез. «Есе» — әркімге тиесілі үлес, бөлік: «есесін қайтару», «есесі кету» деген тіркестерден белгілі. «Өмір есесі» — өмірдің әр адамға бөліп берген сыйы. Сол үлестен «құр қалу» — дастарханнан ауыз тимей тұрып кеткендей, тиесілісін ала алмау.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды үлкен кісілер жастарға кеңес ретінде айтады: жас кезінде жатып қалма, өмірдің қызығын да, ауыртпалығын да көр. Кейде егде адам өз өміріне өкінішпен қарап, өзіне айтады. Интонациясы — салмақты, ойлы. Жастық шағын амалсыз ауыр жағдайда өткізген адамды кінәлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Жігітінде жігіт болмаған — өмір есесінен құр қалған. Бар, жастармен бірге тауға шық, ел көр».

Қолданылу жағдаяттары

— Жазғы демалыста үйден шықпай отырған немересіне атасы мақалды айтып, оны жайлаудағы жылқышыларға көмекке жібереді.
— Тойда жастық шағын еске алған ақсақал ерте ауыр шаруаға байланып, ел көрмей қалғанын айтып, мақалды келтіреді.
— Мектеп түлегі ауылдан алысқа оқуға кетуге қорқып отырғанда, анасы оны осы мақалмен жігерлендіреді.