Жігіт жанған от болсын,
От болмаса, жоқ болсын.

Негізгі мағынасы

Жігіт жанып тұрған от секілді болсын: айналасына жылу берсін, жарық түсірсін, қажет кезде лапылдап іске кіріссін. Ал отсыз, жігерсіз, бар-жоғы білінбейтін болса, ондай жігіттің болғанынан болмағаны жақсы деген қатаң талап. Мақал жастықтың қайратын, ынтасын, бастамашылдығын жоғары қояды. «Жоқ болсын» сөзі өлім тілеу емес, «ондай салғырт болып жүргенше, жігіт атын алмай-ақ қойсын» деген намысқа тиетін сөз.

Образдар мен теңеулер

От қазақ тұрмысында тіршіліктің өзегі: ошақтағы от тамақ пісіреді, қыста жылытады, түнде жарық береді, қасқырды үркітеді. Отты сөндірмеу, отқа түкірмеу — көне ырымдар. Сондықтан «жанған от» — пайдалы, тірі, қуатты нәрсенің ең түсінікті бейнесі. Сөнген от — күл, оның қызуы да, пайдасы да жоқ. Мақалдың екі жолы «от болсын — жоқ болсын» болып ұйқасады, қысқа әрі кесімді, ұран сияқты естіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды үлкендер жас жігіттерді жігерлендіру үшін немесе енжарлығын сынау үшін айтады. Интонациясы — ширақ, намысқа тиетін, кейде әзілмен жұмсартылған. Ауырып жүрген, шаршаған адамға айту орынсыз: мақал әлсізді емес, жалқауды сынайды. Мысалы: таңертең тұра алмай жатқан немересіне атасы «жігіт жанған от болсын, от болмаса, жоқ болсын» деп көрпесін ашады.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жаңа қора салып жатқанда бір жігіт сырттан қарап тұрады. Ағасы оны шақырып, мақалды айтып, қолына күрек ұстатады.
— Күрес үйірмесінде жаттығуды жиі қалдыратын балаға бапкер мақалды айтып, жарыстың жақын екенін еске салады.
— Шопан ауылында қар басқан жолды тазалауға жастар бірінші болып шығады. Ақсақал оларға риза болып, мақалмен мақтайды.