Көп ақымақтың ағасы болғанша,
Бір ақылдының інісі бол.

Негізгі мағынасы

Ақылсыз көп адамның ішінде ағасы, басшысы болып жүргеннен гөрі, бір ақылды кісінің інісі, яғни одан кіші, оның сөзін тыңдайтын адамы болған артық. Ағалық — құрмет пен билік, бірақ ақымақтардың ағасы болу абырой әкелмейді, керісінше олардың ісінің жауабы саған түседі. Ал ақылдының қасында інідей жүрсең, одан үйренесің, қателікке бармайсың. Мақал атақ пен билікке емес, жақсы ортаға, ақылды кеңесшіге ұмтылуға шақырады.

Образдар мен теңеулер

Қазақ отбасында ағалық пен інілік — нақты жауапкершілік. Аға кішілерге бас-көз болады, олардың ісі үшін жауап береді, ал іні ағасының ақылын тыңдап, қызмет етеді. Мақал осы тәртіпті ойнатады: көп пен бір, ақымақ пен ақылды, аға мен іні қатар қойылады. Сан жағынан көп ұтымды көрінгенімен, сапа жағынан бір ақылды басым түседі. Осы үш жұп қарама-қарсылық мақалдың ойын айқын етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды дос таңдағанда, жұмыс орнын не ортаны таңдағанда кеңес ретінде айтады. Атақ қуған, шағын топтың басшысы болғанына мәз адамға жұмсақ сын ретінде де қолданылады. Интонациясы — тәлімдік, байыпты. Біреудің достарын тікелей «ақымақ» деп қорлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Көшедегі бұзықтардың басшысы болғанша, шебер ағаңның қасында жүріп, кәсіп үйрен: көп ақымақтың ағасы болғанша, бір ақылдының інісі бол».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы жас жігітке екі жол бар: ұстаның шәкірті болу не достарымен бос жүру. Әкесі мақалды айтып, оны ұстаға жібереді.
— Шахмат үйірмесінде әлсіз балалардың ішінде бірінші болып жүрген оқушыға жаттықтырушы күштірек топқа ауысуды ұсынады.
— Базарда жалғыз өзі дүкен ашқысы келген жасқа тәжірибелі саудагер алдымен білікті кісінің қасында жұмыс істеп көруге кеңес береді.