Жетімнің жегені - желім, ішкені - ірің.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жетім баланың ауыр халін, жоқшылық пен қайғының қасіретін өте өткір бейнелейді. Тура мағынасында жетімнің жейтін асындай желім, ішетін сусыны ірің сияқты жиіркенішті, адамға жарамсыз нәрсе көрсетілгендей әсер береді. Астарлы мағынасы — ата-ана қамқорлығынан айырылған баланың тұрмысы ауыр, көңілі жаралы, тіршілігі мүшкіл деген ой. Халық мұнда жетімдіктің зардабын аянышпен жеткізеді.
Образдар мен теңеулер
«Желім» мен «ірің» — қалыпты ас емес, жиіркенішті, жараға жақын нәрселер. Бұл образдар жетімнің өміріндегі таршылықты, ішкі мұңды, қорғансыздықты күшейтіп көрсетеді. Яғни, баланың тағдырына жанашырлықпен қарау керек деген емеурін бар. Мақалдың қатқыл сөзі тыңдаушыны селт еткізіп, жетімге мейірімсіз болмауға шақырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал тура мағынасында қолданылмайды, көбіне жетімнің немесе қамқорлықсыз қалған адамның ауыр жағдайын сипаттағанда айтылады. Мысалы, ата-анасынан ерте айырылған баланың оқуына, киіміне, күнкөрісіне жеткілікті көмек болмаған кезде осы мақал оның мүшкіл күйін аңғартуға қолданылады. Ол қоғамды мейірімге, қамқорлыққа үндейді.