Жетімнің тапқанын ит жер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жетімнің маңдай терімен, тынымсыз еңбегімен тапқан дүниесі де берік қорғалмай, жеңіл-желпі рәсуа болып кетуі мүмкін екенін білдіреді. Тура мағынасында — жетім баланың тапқанын иттің жеп қоюы; астарлы мағынасында — қорғансыз, иесіз адамның еңбегі мен несібесін әлсіз, әділетсіз орта оңай жұтып қояды. Мақал қоғамды әлсізге ие болуға, жетімге жәрдем беруге үндейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жетім» — тек ата-анасынан айырылған бала ғана емес, қорғансыз, сүйеніші аз адам бейнесі. Ал «ит жер» деген тіркес біреудің еңбегі далаға кетіп, қадірі болмағанын, иесіз нәрсенің оңай талауға түсетінін көрсетеді. Ит — мұнда ашкөздік пен иесіздікке түскен мүліктің символы. Бұл образ мақалдың қаталдығын күшейтіп, әділетсіздікті айқын сездіреді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жетім не қамқорсыз қалған адамның құқығы қорғалмаса, оның еңбегі мен ақысын өзгелер пайдаланып кететін жағдайларда айтылады. Мысалы, ата-анасыз өскен жасөспірім жазғы жұмыстан тапқан ақшасын біреулер алдап алып қойса, «жетімнің тапқанын ит жер» деп қынжылуға болады. Сондықтан бұл сөз қамқорлық пен әділдіктің маңызын еске салады.