«Жетімнің көңілі жарты.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жетімнің көңілі жарты: ол қанша қуанса да, көңілінің бір жағы бос, мұңды болып қалады. Ата-анасының орны ешнәрсемен толмайды: тойда да, мерекеде де, жетістікке жеткенде де ол «әкем көрсе, анам білсе» деп ойлайды. Мақал жетімнің ішкі сезімін аяушылықпен суреттейді. Сонымен қатар айналасындағыларға ишара: оның жарты көңілін жылы сөзбен, қамқорлықпен толтыруға тырысу — адамдықтың белгісі.
Образдар мен теңеулер
«Көңіл» — қазақ ұғымында адамның жан дүниесі, сезімі, қуанышы мен мұңы. Көңілді ыдыс секілді елестетеді: «көңілі толды», «көңілі құлазыды», «көңілі босады». Мақалда ол «жарты» — тола алмаған ыдыс. Бұл бейне жетімдіктің сыртқы жоқшылық емес, ішкі жетімсіздік екенін көрсетеді: тамақ пен киім жетсе де, көңілдің екінші жартысы ата-анаға арналған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жетім бала мен ересектің мұңын түсіну үшін, оған көбірек көңіл бөлу қажет екенін айтқанда қолданады. Интонациясы аяушылық, нәзік. Жетімнің көзінше «сенің көңілің жарты» деп айту оның жарасын тырнайды. Мысалы: «Тойда ол күліп жүрсе де, анасы жоқ, жетімнің көңілі жарты, қасынан шықпайық».
Қолданылу жағдаяттары
— Мектеп бітіру кешінде әкесі жоқ ұлдың жалғыз тұрғанын көрген сынып жетекшісі оның қасына барып, бірге суретке түсті; кейін әріптесіне осы мақалды айтты.
— Наурыз тойында анасы жоқ қызға көрші әйел өз қызымен бірдей көйлек тігіп кигізді де, күйеуіне жетімнің көңілі жарты деді.