Жетімге жүгінбе, жесірге кіжінбе.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал әлсізге, қорғансызға ауыр сөз айтып, үстемдік көрсетуге болмайтынын ескертеді. Тура мағынасында жетім мен жесірдің мұң-мұқтажы көп, тірегі аз адам екені айтылады. Астарлы мағынасы — қайғысы бар, жаны жаралы адамға қаталдық таныту адамдыққа жат, оны ренжіту ұят әрі обал. Қазақ танымында мұндай жанға жәрдем беру, сөзін жерге тастамау, мейірім көрсету — кісіліктің белгісі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жетім» — ата-анасынан айырылып, қамқорға мұқтаж жанның бейнесі. «Жесір» — жұбайынан айырылып, тұрмыстық және рухани тірегі кеміген адамды білдіреді. «Жүгінбе» мен «кіжінбе» сөздері тек жәрдем сұрау не ренжіту ғана емес, жалпы біреуді өз пайдаңа пайдалану, зекіп сөйлеу, қысым жасау мағынасын да аңғартады. Яғни мақал адам баласын аялап, нәзік көңілге тимеуді үйретеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әлеуметтік желіде, жұмыста не тұрмыста әлсіз адамды келемеждеуге болмайтынын еске салады. Мысалы, жаңа жұмыста жалғыз қалған, жағдайы қиын әріптеске қатты сөйлеп, міндет арта беру дұрыс емес; оған түсіністікпен қарап, қолдау көрсеткен жөн.