Жексұрынды көрсе ел,
Жүрсе жер тітіркенеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жексұрын, жиіркенішті, елге сөзі де, ісі де жақпайтын адам туралы айтады. Тура мағынасында — ондай адам көрінсе, айнала жайсыз күйге түседі; астарлы мағынасы — мінезі бұзылған, ісі оғаш, арсыз адам көпшілікке ауыр тиеді, елдің берекесін қашырады. Халық мұнда адамның сыртқы көрінісінен гөрі, ішкі болмысы мен мінезін жоғары қояды.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ел» — көпшілік, қоғам, жұрт деген ұғымды білдіреді. Ал «жер тітіркенеді» деген бейне сол адамның жаман қылығына табиғаттың өзі төзе алмайтындай әсер қалдырады. Бұл — әсірелеу арқылы берілген өте күшті образ. Яғни жексұрын адамның ісі тек бір адамға емес, бүкіл ортаға жағымсыз ықпал етеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал әдепсіз, өтірікші, біреуді қорлайтын немесе өз пайдасы үшін бәріне дайын тұратын адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, ұжымда бір қызметкер үнемі өсек айтып, әріптестерін араздастырса, жұрт оның мінезін осы мақалмен сипаттауы мүмкін. Бұл сөз адамға «мінезіңді түзет, елге сыйлы бол» деген ескерту ретінде қызмет етеді.
Júrse jer titirkenedi.