«Ақың кетсе, зерекке кетсін.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақың, яғни біреуге төлейтін ақың, кететін болса, ол зерек, ісін білетін адамға кетсін дейді. Ұста жалдасаң, баланы оқытсаң, шаруаңды біреуге тапсырсаң, ақыны аяма: ақшаның шын құны ісін біліп атқаратын кісіге төлегенде ғана ақталады. Арзан деп ебедейсіз адамға төлеу — екі есе шығын, өйткені істі кейін қайта жасатуға тура келеді. Мақалдың тағы бір оқылуы бар: бір нәрсең қолдан кетпей қоймайтын болса, оны қадірін білетін алғыр адам иеленсін, сонда ол босқа шашылмайды.
Образдар мен теңеулер
«Ақы» — еңбекке, қызметке төленетін төлем. Бұрын ауылда ақы көбіне малмен, астықпен, затпен төленген: шопанның ақысы, ұстаның ақысы, бала оқытқан молданың ақысы. «Зерек» — алғыр, тез ұғатын, қолы епті, ісіне ұқыпты адам. Мақал небәрі төрт сөзден тұрады, бірақ ішінде шарт та, тілек те бар: «кетсе» шығынды мойындайды, «кетсін» оның қайда баратынын таңдауды адамның өзіне қалдырады. Бір түбірден шыққан екі етістік сөзді ықшам әрі есте қаларлық етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуге жұмыс тапсырар алдында, кімді жалдау керегін ақылдасқанда айтады. Арзан шебер іздеп жүрген кісіге ескерту ретінде немесе қымбат болса да білікті маманды таңдаған адамды қолдау үшін қолданылады. Интонациясы — тәжірибелі кісінің кеңесі. Біреудің ұрланған не жоғалған мүлкі туралы айтуға сәйкес келмейді. Мысалы: «Үйді арзан ұстаға тұрғызба, ақың кетсе, зерекке кетсін».
Қолданылу жағдаяттары
— Әке ұлына математикадан ұстаз іздейді; көршісі арзан біреуді ұсынғанда, ақысы қымбаттау болса да, ісін білетін мұғалімді таңдайды.
— Мал иесі қыстауға шопан жалдағанда, малды жоғалтпайтын тәжірибелі шопанға артық ақы төлеуге келіседі.
— Қызы той көйлегін тіктірерде бағасына қобалжиды; анасы: «Ақың кетсе, зерекке кетсін, шебер тіксін», — дейді.
Мақалдағы сөздер
зерек — Тез ұғатын, алғыр, зейінді; білімді оңай меңгеретін, байқағыш.